Obywatelstwo innego państwa a poświadczenie bezpieczeństwa – czy jest przeszkodą?

Osoba posiadająca obywatelstwo polskie i obywatelstwo innego państwa może ubiegać się o poświadczenie bezpieczeństwa. Nie oznacza to jednak, że organ sprawdzający pominie zagraniczne powiązania. Ocenia się bowiem nie tylko formalny status obywatelski, lecz także to, czy istnieją okoliczności mogące podważać zaufanie do osoby mającej uzyskać dostęp do informacji niejawnych.

Szczególne znaczenie ma sytuacja osób, które uzyskały drugie obywatelstwo przez urodzenie, pochodzenie lub naturalizację, mieszkają poza Polską, podlegają obowiązkowi wojskowemu w innym państwie albo odbyły tam służbę wojskową. Trzeba przy tym oddzielić postępowanie sprawdzające prowadzone na potrzeby poświadczenia bezpieczeństwa od ewentualnych obowiązków wobec polskich organów wojskowych.

Status obywatelstwa i obowiązek wojskowy

Czy drugie obywatelstwo wyklucza uzyskanie poświadczenia bezpieczeństwa?

Nie. Ustawa z 5 sierpnia 2010 r. o ochronie informacji niejawnych nie ustanawia ogólnej zasady, zgodnie z którą obywatelstwo innego państwa automatycznie uniemożliwia wydanie poświadczenia bezpieczeństwa.

Ustawa przewiduje natomiast w art. 21 ust. 2 zasadę, że osoby nieposiadające obywatelstwa polskiego nie mogą uzyskać dostępu do informacji o klauzuli „tajne” i „ściśle tajne”, z wyjątkami określonymi w ustawie. Nie należy utożsamiać tej sytuacji z posiadaniem dwóch obywatelstw. Osoba, która nadal jest obywatelem polskim, nie staje się na potrzeby tej regulacji wyłącznie cudzoziemcem dlatego, że ma również drugi paszport.

W postępowaniu sprawdzającym istotny jest natomiast art. 24 ustawy. Organ bada, czy występują uzasadnione wątpliwości dotyczące między innymi:

• uczestnictwa, współpracy lub popierania działalności szpiegowskiej albo innej działalności wymierzonej przeciwko Polsce;
• zagrożenia ze strony obcych służb specjalnych, w szczególności prób werbunku lub nawiązania kontaktu;
• ukrywania lub świadomego podawania nieprawdziwych informacji w ankiecie bezpieczeństwa osobowego;
• okoliczności powodujących podatność na szantaż lub wywieranie presji.

Drugie obywatelstwo może być jednym z elementów szerszej oceny, ale nie zastępuje ustalenia konkretnych okoliczności wskazanych w ustawie.

Jakie informacje o obywatelstwie trzeba ujawnić?

Wzór ankiety bezpieczeństwa osobowego przewiduje osobne pytania dotyczące aktualnie posiadanych obywatelstw oraz obywatelstw posiadanych wcześniej. W formularzu trzeba wskazać również okres, w którym dane obywatelstwo było posiadane.

Nie wystarczy więc podać wyłącznie obywatelstwa polskiego i pominąć drugiego paszportu. Obowiązek ujawnienia dotyczy również sytuacji, w której drugie obywatelstwo uzyskano wiele lat temu, nie korzysta się z niego na co dzień albo dokument podróży utracił ważność. Obywatelstwo i ważność paszportu to dwie różne kwestie.

Przed wypełnieniem ankiety warto ustalić:

• datę nabycia każdego obywatelstwa;
• podstawę jego nabycia, na przykład urodzenie, pochodzenie lub naturalizację;
• czy obywatelstwo nadal przysługuje;
• czy składano wniosek o zrzeczenie się obywatelstwa lub jego utratę i czy procedura została zakończona;
• czy posiada się paszporty lub inne dokumenty wydane przez zagraniczne państwo.

Jeżeli nie wiadomo, czy obywatelstwo nadal obowiązuje według prawa obcego państwa, nie należy samodzielnie przyjmować, że wygasło. Można uzyskać potwierdzenie właściwego urzędu lub konsulatu i przedstawić je w postępowaniu.

Podwójne obywatelstwo a obowiązek służby wojskowej w Polsce

Osobną kwestią jest obowiązek obrony Ojczyzny. Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy o obronie Ojczyzny obowiązkowi obrony podlegają obywatele polscy zdolni ze względu na wiek i stan zdrowia do jego wykonywania. Przepis przewiduje jednak wyjątek: obywatel polski będący równocześnie obywatelem innego państwa nie podlega temu obowiązkowi, jeżeli stale zamieszkuje poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Nie wystarczy samo uzyskanie zagranicznego paszportu ani czasowy wyjazd z Polski. Znaczenie ma rzeczywiste, stałe zamieszkiwanie poza terytorium RP. Osoba, która ma dwa obywatelstwa, ale na stałe mieszka w Polsce, nie może powoływać się na ten wyjątek wyłącznie z powodu drugiego obywatelstwa.

Nie należy również utożsamiać zwolnienia z obowiązku obrony z brakiem konieczności wyjaśnienia swojej sytuacji w postępowaniu sprawdzającym. Są to odrębne zagadnienia.

Więcej o zasadach dotyczących obywateli dwóch państw wyjaśnia materiał podwójne obywatelstwo a wojsko.

Doręczenia oraz pobyt za granicą

Czy mieszkanie za granicą zwalnia z kontaktu z WCR?

Nie należy zakładać, że sam pobyt poza Polską powoduje automatyczne ustanie obowiązków związanych z ewidencją wojskową lub postępowaniem prowadzonym przez Wojskowe Centrum Rekrutacji. Trzeba najpierw ustalić, czy dana osoba rzeczywiście spełnia warunek stałego zamieszkiwania za granicą z art. 3 ust. 1 ustawy o obronie Ojczyzny, jaki ma status wojskowy i czego dotyczy otrzymane wezwanie.

W szczególności należy odróżnić:

• osobę posiadającą dwa obywatelstwa, która stale mieszka poza Polską;
• osobę posiadającą dwa obywatelstwa, która przebywa za granicą czasowo, ale jej stałym miejscem zamieszkania pozostaje Polska;
• osobę, która otrzymała wezwanie do kwalifikacji wojskowej lub inną korespondencję z WCR;
• osobę, wobec której prowadzone jest postępowanie dotyczące przydziału mobilizacyjnego albo innego obowiązku wojskowego.

W postępowaniu sprawdzającym trzeba natomiast podać informacje o pobytach zagranicznych, jeżeli wymaga tego zakres ankiety. Nie wolno pomijać pobytów tylko dlatego, że osoba sprawdzana posiada obywatelstwo kraju, do którego wyjeżdżała.

Jak postępować z wezwaniem wysłanym na polski adres?

Jeżeli osoba mieszka za granicą i otrzymała informację o korespondencji z WCR wysłanej na dotychczasowy adres w Polsce, powinna możliwie szybko ustalić:

• jaki organ wysłał pismo;
• czego dotyczy wezwanie;
• kiedy i w jaki sposób doszło lub miało dojść do doręczenia;
• czy wyznaczono termin stawiennictwa;
• czy organ ma prawidłowe informacje o miejscu zamieszkania adresata.

Jeżeli istnieje potrzeba wyjaśnienia sytuacji, można skierować do właściwego WCR pisemne wystąpienie, podając aktualny adres do korespondencji i przedstawiając dokumenty potwierdzające stałe zamieszkiwanie za granicą. W razie wezwania należy dodatkowo ustalić, czy dopuszczalne jest usprawiedliwienie niestawiennictwa lub załatwienie sprawy w inny sposób.

Nie należy ignorować pisma tylko dlatego, że adresat posiada drugie obywatelstwo. Wątpliwości dotyczące doręczenia, obowiązku stawiennictwa i skutków nieobecności trzeba oceniać na podstawie konkretnego postępowania. Osobny materiał opisuje niestawiennictwo na kwalifikację wojskową.

Jakie dokumenty potwierdzają stałe zamieszkiwanie za granicą?

Ustawa o obronie Ojczyzny nie ustanawia jednego zamkniętego katalogu dokumentów, które w każdej sprawie muszą potwierdzać stałe zamieszkiwanie poza Polską. W zależności od okoliczności pomocne mogą być:

• zaświadczenie o rezydencji lub zameldowaniu za granicą;
• zagraniczne dokumenty pobytowe, jeżeli są wymagane w danym państwie;
• umowa najmu lub dokument potwierdzający posiadanie mieszkania;
• umowa o pracę albo dokumenty dotyczące prowadzenia działalności gospodarczej;
• potwierdzenia rozliczeń podatkowych;
• dokumenty potwierdzające miejsce zamieszkania rodziny i centrum życiowe;
• inne dokumenty pokazujące trwałość pobytu poza Polską.

Nie oznacza to, że każdy z tych dokumentów jest konieczny. Organ powinien oceniać całokształt okoliczności, a nie wyłącznie pojedynczy dokument meldunkowy.

Ryzyko odpowiedzialności

Czy zatajenie drugiego obywatelstwa może spowodować odmowę poświadczenia?

Tak. Problemem nie jest samo posiadanie drugiego obywatelstwa, lecz zatajenie informacji, która ma znaczenie dla oceny bezpieczeństwa. Art. 24 ust. 2 pkt 4 ustawy o ochronie informacji niejawnych wskazuje wprost na ukrywanie lub świadome niezgodne z prawdą podawanie informacji w ankiecie albo podczas postępowania sprawdzającego.

Jeżeli organ ustali, że osoba świadomie przemilczała posiadanie zagranicznego obywatelstwa, może to doprowadzić do powstania uzasadnionych wątpliwości dotyczących jej rękojmi zachowania tajemnicy. Jeżeli wątpliwości nie zostaną usunięte, organ może odmówić wydania poświadczenia na podstawie art. 30 ustawy.

Nie każda pomyłka w ankiecie oznacza jednak automatycznie utratę możliwości uzyskania poświadczenia. Znaczenie ma to, czy informacja została pominięta świadomie, jakiego zagadnienia dotyczyła, czy osoba dobrowolnie skorygowała błąd i czy wyjaśnienie pozwala usunąć powstałe wątpliwości.

Czy służba wojskowa w obcym państwie wpływa na poświadczenie bezpieczeństwa?

Może wpływać, ale wymaga odrębnej analizy. Trzeba ustalić, czy chodziło o obowiązkową służbę wojskową wynikającą z obywatelstwa obcego państwa, dobrowolne przyjęcie obowiązków wojskowych, służbę zawodową, służbę rezerwową czy inną formę współpracy z zagranicznymi strukturami wojskowymi.

W ankiecie bezpieczeństwa osobowego przewidziano pytania o objęcie obowiązkiem obrony oraz związane z tym informacje. Nie należy więc traktować zagranicznej służby jako okoliczności, którą można pominąć, jeżeli formularz wymaga jej ujawnienia.

Odrębnym zagadnieniem jest polskie prawo karne. Zgodnie z art. 141 § 1 Kodeksu karnego obywatel polski, który przyjmuje bez wymaganej zgody obowiązki wojskowe w obcym wojsku lub obcej organizacji wojskowej, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Art. 141 § 3 przewiduje jednak, że przestępstwa określonego w § 1 nie popełnia obywatel polski będący równocześnie obywatelem innego państwa, jeżeli zamieszkuje na jego terytorium i pełni tam służbę wojskową.

Nie należy rozszerzać tego wyjątku na każdą sytuację posiadania drugiego obywatelstwa. Znaczenie mają łącznie warunki zamieszkiwania na terytorium drugiego państwa i pełnienia tam służby wojskowej. Niezależnie od tego trzeba ocenić charakter służby oraz jej wpływ na rękojmię zachowania tajemnicy.

Ustawa o obronie Ojczyzny reguluje także w art. 665 zasady uzyskiwania zgody Ministra Obrony Narodowej na służbę w obcym wojsku. Przewiduje przy tym wyjątek dla obywateli polskich posiadających jednocześnie obywatelstwo innego państwa, którzy stale zamieszkują na jego terytorium i zamierzają przyjąć służbę w siłach zbrojnych lub organizacji wojskowej tego państwa.

Wyjątki dotyczące obowiązku uzyskania zgody i odpowiedzialności karnej nie oznaczają jednak automatycznego uzyskania poświadczenia bezpieczeństwa. Organ sprawdzający nadal może badać charakter zagranicznych powiązań i ewentualne ryzyko wpływu obcego państwa.

Czy zagraniczne kontakty rodzinne lub prywatne są przeszkodą?

Nie automatycznie. Kontakty z obywatelami innych państw, rodzina mieszkająca za granicą, zagraniczne miejsce urodzenia czy posiadanie rachunku bankowego poza Polską nie są same w sobie dowodem braku rękojmi zachowania tajemnicy.

Znaczenie może mieć natomiast charakter tych relacji, ich intensywność, zależność finansowa, powiązania z instytucjami państwowymi lub służbami obcego państwa, a także możliwość wywierania presji na osobę sprawdzaną. W ankiecie mogą być wymagane szczegółowe informacje o kontaktach prywatnych i służbowych z obywatelami innych państw, w tym dotyczące współmałżonka lub partnera.

Jeżeli dana osoba utrzymuje relacje z przedstawicielami obcego państwa, powinna umieć wyjaśnić ich charakter, częstotliwość i ewentualne zobowiązania, które z nich wynikają. Nie ma podstaw do automatycznego uznawania każdego kontaktu zagranicznego za zagrożenie bezpieczeństwa.

Pisma do WCR, odwołanie i powrót do Polski

Jak napisać pismo do WCR w sprawie podwójnego obywatelstwa?

Jeżeli sprawa dotyczy obowiązku wojskowego, stałego zamieszkiwania za granicą lub wezwania do stawiennictwa, warto przedstawić WCR uporządkowane wyjaśnienie. Pismo powinno być skierowane do właściwego Wojskowego Centrum Rekrutacji i zawierać dane pozwalające zidentyfikować sprawę.

W zależności od celu wystąpienia pismo powinno zawierać:

• imię, nazwisko, PESEL i dane kontaktowe;
• informację o posiadaniu obywatelstwa polskiego oraz drugiego obywatelstwa;
• datę i sposób uzyskania drugiego obywatelstwa;
• informację o aktualnym miejscu i charakterze zamieszkiwania za granicą;
• opis statusu wojskowego w Polsce i za granicą;
• wskazanie konkretnego wezwania, decyzji lub sprawy, której dotyczy pismo;
• wyraźne określenie żądania, na przykład aktualizacji danych, uwzględnienia dokumentów albo wyjaśnienia obowiązku stawiennictwa.

Do pisma można dołączyć kopie dokumentów potwierdzających obywatelstwo, miejsce zamieszkania, odbycie zagranicznej służby wojskowej lub inne istotne okoliczności. Jeżeli dokumenty sporządzono w języku obcym, organ może potrzebować tłumaczenia na język polski. W przypadku dokumentów urzędowych należy również sprawdzić, czy wymagają dodatkowego uwierzytelnienia.

W piśmie nie należy ograniczać się do zdania, że osoba ma dwa obywatelstwa i dlatego nie podlega obowiązkowi wojskowemu. Trzeba wykazać spełnienie przesłanek ustawowego wyjątku, jeżeli właśnie na nim opiera się stanowisko.

Jak wyjaśnić obywatelstwo i służbę zagraniczną w postępowaniu sprawdzającym?

Wyjaśnienia dla pełnomocnika ochrony, ABW lub SKW powinny być zgodne z informacjami podanymi w ankiecie. Jeżeli osoba sprawdzana wcześniej pominęła istotną informację, powinna możliwie szybko zgłosić korektę, wskazać, czego dotyczyła pomyłka, i przedstawić prawdziwe okoliczności.

W zależności od sprawy przydatne mogą być:

• zaświadczenie o posiadaniu obywatelstwa lub dokument potwierdzający jego nabycie;
• informacja o wcześniejszym obywatelstwie i dacie jego utraty, jeżeli dotyczy;
• kopie paszportów i dokumentów pobytowych;
• zaświadczenie o odbyciu służby wojskowej za granicą;
• dokumenty dotyczące obowiązku wojskowego w obcym państwie;
• dokumenty dotyczące zgody MON, jeżeli była wymagana;
• wyjaśnienie charakteru kontaktów z zagranicznymi instytucjami.

Organ prowadzący postępowanie może przeprowadzić rozmowę z osobą sprawdzaną. Jeżeli pojawią się wątpliwości, których nie można usunąć na podstawie zebranych informacji, ustawa przewiduje możliwość wysłuchania osoby sprawdzanej na zasadach określonych w art. 25. Warto wykorzystać tę możliwość do przedstawienia dokumentów i odniesienia się do konkretnych zastrzeżeń.

Co zrobić po odmowie wydania poświadczenia bezpieczeństwa?

Odmowa wydania poświadczenia nie następuje wyłącznie dlatego, że osoba posiada zagraniczny paszport. Zgodnie z art. 30 ustawy organ odmawia wydania poświadczenia, jeżeli nie zostały usunięte uzasadnione wątpliwości wskazane w art. 24, a także w innych sytuacjach określonych w tym przepisie.

Decyzja o odmowie powinna zawierać podstawę prawną, uzasadnienie faktyczne i prawne oraz pouczenie o możliwości wniesienia odwołania. Termin na odwołanie wynosi 14 dni od doręczenia decyzji. Właściwy organ odwoławczy zależy od tego, kto prowadził postępowanie i wydał decyzję. W przypadku decyzji wydanej przez pełnomocnika ochrony w jednostce organizacyjnej odwołanie rozpatruje Szef ABW albo Szef SKW, odpowiednio do właściwości. W przypadkach określonych w ustawie właściwym organem jest Prezes Rady Ministrów.

Odwołanie powinno koncentrować się na konkretnych podstawach odmowy. Można w nim wskazać, że organ błędnie utożsamił samo posiadanie obywatelstwa z brakiem rękojmi, pominął przedstawione dokumenty, nie wyjaśnił charakteru zagranicznych powiązań albo nieprawidłowo ocenił znaczenie określonych okoliczności. Nie wystarczy jednak samo stwierdzenie, że posiadanie dwóch obywatelstw jest legalne.

Czy powrót do Polski zmienia sytuację osoby z podwójnym obywatelstwem?

Może zmienić ocenę obowiązku obrony Ojczyzny. Wyjątek z art. 3 ust. 1 ustawy o obronie Ojczyzny dotyczy obywatela polskiego posiadającego jednocześnie obywatelstwo innego państwa, który stale zamieszkuje poza Polską. Jeżeli osoba przenosi swoje stałe miejsce zamieszkania do Polski, nie może automatycznie zakładać, że nadal korzysta z tego wyjątku.

Powrót do Polski nie powoduje jednak automatycznej utraty drugiego obywatelstwa ani sam przez się nie przesądza o negatywnym wyniku postępowania sprawdzającego. W postępowaniu dotyczącym poświadczenia znaczenie będą miały rzeczywiste powiązania zagraniczne, sytuacja osobista, obowiązki wobec drugiego państwa oraz prawdziwość informacji przedstawionych w ankiecie.

Jeżeli osoba powraca do Polski na stałe i ma nieuregulowane kwestie wojskowe, powinna ustalić swój status w WCR, zamiast zakładać, że wcześniejsze zamieszkiwanie za granicą definitywnie zamknęło sprawę.

Przykłady sytuacji, które mogą mieć znaczenie dla poświadczenia

Najczęstsze pytania o obywatelstwo zagraniczne i poświadczenie bezpieczeństwa

Czy obywatelstwo amerykańskie, brytyjskie lub niemieckie uniemożliwia uzyskanie poświadczenia?

Nie. Ustawa nie przewiduje automatycznej odmowy z powodu posiadania obywatelstwa konkretnego państwa. Znaczenie mają indywidualne okoliczności, w szczególności rzeczywiste powiązania, zobowiązania, kontakty z instytucjami zagranicznymi i ewentualne ryzyko wywierania presji.

Czy muszę ujawnić drugie obywatelstwo, jeżeli nie mam już ważnego paszportu?

Tak. Utrata ważności paszportu nie oznacza utraty obywatelstwa. Jeżeli nadal jesteś obywatelem drugiego państwa, musisz ujawnić ten fakt zgodnie z pytaniami zawartymi w ankiecie bezpieczeństwa osobowego.

Czy trzeba zrezygnować z drugiego obywatelstwa, aby otrzymać poświadczenie?

Nie ma ogólnego ustawowego obowiązku rezygnacji z drugiego obywatelstwa w celu uzyskania polskiego poświadczenia bezpieczeństwa. Samo zrzeczenie się obywatelstwa również nie gwarantuje pozytywnego wyniku, jeżeli istnieją inne nierozwiązane wątpliwości dotyczące rękojmi zachowania tajemnicy.

Czy osoba z dwoma obywatelstwami może odbyć służbę wojskową w obcym państwie?

Może, ale trzeba sprawdzić warunki określone w art. 665 ustawy o obronie Ojczyzny. Obowiązek uzyskania zgody MON nie dotyczy obywatela polskiego posiadającego jednocześnie obywatelstwo innego państwa, jeżeli stale zamieszkuje na terytorium tego państwa i zamierza przyjąć służbę w jego siłach zbrojnych lub organizacji wojskowej. Odrębnie trzeba uwzględnić art. 141 Kodeksu karnego i charakter planowanej służby.

Czy posiadanie zagranicznego obywatelstwa trzeba zgłosić bezpośrednio do ABW?

Nie w każdym przypadku. Postępowanie sprawdzające jest wszczynane na zasadach określonych w ustawie, a osoba ubiegająca się o dostęp przekazuje ankietę właściwemu pełnomocnikowi ochrony lub w trybie właściwym dla danego postępowania. Nie ma ogólnego obowiązku samodzielnego wysyłania informacji o drugim obywatelstwie do ABW bez związku z prowadzonym postępowaniem.

Czy WCR może odmówić wydania poświadczenia bezpieczeństwa?

Nie. WCR zajmuje się sprawami związanymi z obowiązkiem wojskowym i rekrutacją, natomiast poświadczenie bezpieczeństwa wydaje właściwy organ prowadzący postępowanie sprawdzające na podstawie ustawy o ochronie informacji niejawnych. Informacje z WCR mogą jednak mieć znaczenie dla oceny sytuacji osoby sprawdzanej.

Czy poświadczenie bezpieczeństwa może zostać cofnięte po uzyskaniu informacji o drugim obywatelstwie?

Może zostać wszczęte kontrolne postępowanie sprawdzające, jeżeli pojawią się okoliczności uzasadniające ponowną ocenę rękojmi zachowania tajemnicy. Samo ujawnienie drugiego obywatelstwa nie przesądza o cofnięciu poświadczenia. Znaczenie ma to, czy ujawnione okoliczności rzeczywiście uzasadniają wątpliwości wskazane w ustawie.

Czy mogę ubiegać się o poświadczenie po wcześniejszej odmowie?

Możliwość ponownego przeprowadzenia postępowania zależy od przyczyny wcześniejszej odmowy, aktualnego statusu decyzji i okoliczności, które uległy zmianie. Nie należy zakładać, że samo ponowne złożenie ankiety usunie wcześniejsze wątpliwości. Trzeba ustalić, czy istnieje podstawa do ponownego postępowania i czy przedstawiono nowe informacje lub dowody.