Kara pieniężna w postępowaniu dyscyplinarnym żołnierza – limity i odwołanie

Kara pieniężna jest jedną z kar dyscyplinarnych przewidzianych dla żołnierzy. Jej wysokość nie jest ustalana dowolnie jako konkretna kwota. Organ określa liczbę stawek dziennych, a następnie oblicza wartość jednej stawki na podstawie uposażenia żołnierza z miesiąca, w którym doszło do przewinienia.

Minimalny wymiar to 3 stawki, a maksymalny 10 stawek. Oznacza to, że kara mieści się między 3/22 a 10/22 właściwego miesięcznego uposażenia. Przy wyborze liczby stawek przełożony dyscyplinarny powinien uwzględnić wagę czynu, stopień winy, skutki dla służby, dotychczasowe wyniki, opinię służbową oraz okoliczności łagodzące i obciążające. Sama możliwość wymierzenia 10 stawek nie oznacza więc, że najwyższa kara jest właściwa w każdej sprawie.

Kiedy wszczyna się procedurę

Postępowanie dyscyplinarne wszczyna się niezwłocznie, gdy istnieje uzasadnione podejrzenie, że żołnierz popełnił czyn stanowiący przewinienie dyscyplinarne. Formalnym początkiem postępowania jest wydanie postanowienia o jego wszczęciu. Od tej chwili żołnierz ma status obwinionego.

Jeżeli przed wszczęciem sprawy istnieją wątpliwości co do samego czynu, jego kwalifikacji prawnej albo osoby sprawcy, przełożony dyscyplinarny zleca czynności wyjaśniające. Co do zasady powinny one zostać zakończone w ciągu 30 dni, a w szczególnych przypadkach mogą trwać nie dłużej niż 60 dni. Zebrane materiały mogą następnie stać się częścią akt postępowania dyscyplinarnego.

Kary nie można wymierzyć po upływie roku od dnia popełnienia przewinienia. Bieg tego terminu może jednak nie rozpocząć się albo ulec zawieszeniu, gdy żołnierz z powodu nieobecności w służbie nie może złożyć wyjaśnień. Zawieszenie postępowania również wstrzymuje bieg terminu. Jeżeli przewinienie jest jednocześnie przestępstwem, wykroczeniem, przestępstwem skarbowym albo wykroczeniem skarbowym, stosuje się termin przedawnienia właściwy dla tego czynu.

Orzeczenie bez wszczynania pełnego postępowania

W prostszej sprawie przełożony dyscyplinarny może wydać orzeczenie bez wszczynania postępowania, ale tylko wtedy, gdy okoliczności czynu i wina nie budzą wątpliwości, a wystarczająca jest kara nie surowsza niż 3 stawki dzienne. Konieczne jest wysłuchanie żołnierza, złożenie przez niego pisemnych wyjaśnień oraz pisemna zgoda na poddanie się karze bez prowadzenia postępowania. Brak zgody wyklucza zastosowanie tego uproszczenia.

Prawa żołnierza i obrońcy

Obwiniony nie ma obowiązku dowodzenia swojej niewinności. W toku postępowania może odmówić składania wyjaśnień, składać własne wyjaśnienia, zgłaszać wnioski dowodowe, przeglądać akta oraz sporządzać z nich notatki, fotokopie i odpisy. Powinien być również informowany o wydawanych orzeczeniach, postanowieniach i innych pismach procesowych.

Obwiniony może ustanowić obrońcę. Może nim być wskazany żołnierz, adwokat albo radca prawny. Obrońca może zgłaszać dowody, przeglądać akta i składać środki zaskarżenia, ale nie może działać na niekorzyść obwinionego. Udział obrońcy nie odbiera żołnierzowi prawa do osobistego działania w sprawie.

Jeżeli pismo podlegające zaskarżeniu zostanie doręczone obwinionemu i obrońcy w różnych dniach, termin liczy się od wcześniejszego doręczenia. To ważne zwłaszcza przy 7-dniowym terminie na odwołanie. Nie należy zakładać, że późniejsze odebranie orzeczenia przez drugą osobę rozpocznie termin od nowa.

Szerszy kontekst uprawnień służbowych przedstawia artykuł: prawa żołnierza zawodowego.

Dowody i dostęp do akt

Wnioski dowodowe składa się na piśmie rzecznikowi dyscyplinarnemu. W piśmie trzeba wskazać nie tylko sam dowód, lecz także konkretną okoliczność, która ma zostać dzięki niemu wykazana. Przykładowo można wnioskować o przesłuchanie świadka na okoliczność przebiegu odprawy, zabezpieczenie korespondencji służbowej, dołączenie grafiku służby, dokumentacji szkolenia albo rozkazu, którego wykonanie jest przedmiotem sporu.

Wniosek może zostać oddalony między innymi wtedy, gdy dowód jest niedopuszczalny, nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia, nie da się go przeprowadzić, dana okoliczność została już wykazana zgodnie z twierdzeniem obwinionego albo wniosek w oczywisty sposób zmierza do przedłużenia sprawy. Oddalenie następuje w formie postanowienia, dlatego warto precyzyjnie opisać związek dowodu z zarzutem i wymiarem kary.

Postępowanie dowodowe powinno zostać zamknięte w ciągu 30 dni od wszczęcia. W uzasadnionych przypadkach przełożony dyscyplinarny może przedłużyć ten okres do 3 miesięcy. Po wyjaśnieniu okoliczności rzecznik zapoznaje obwinionego albo jego obrońcę z aktami. Obwiniony ma następnie 3 dni na złożenie wniosku o uzupełnienie akt. Na odmowę uzupełnienia akt przysługuje zażalenie.

Rzecznik może odmówić udostępnienia akt, jeżeli sprzeciwia się temu dobro postępowania, ale odmowa wymaga postanowienia i może zostać zaskarżona. Niestawienie się bez usprawiedliwienia na wyznaczone zapoznanie z aktami jest traktowane jak odmowa zapoznania się z nimi i nie zatrzymuje postępowania.

Orzeczenie, odwołanie i skutki

Na podstawie materiału dowodowego przełożony dyscyplinarny może uniewinnić obwinionego, uznać go za winnego i wymierzyć karę, uznać go za winnego, lecz odstąpić od wymierzenia kary, albo umorzyć postępowanie. Odstąpienie od kary jest możliwe, gdy stopień winy lub szkodliwości przewinienia dla służby nie jest znaczny, a właściwości żołnierza i dotychczasowy przebieg służby uzasadniają przekonanie, że będzie przestrzegał dyscypliny.

Orzeczenie powinno zawierać opis czynu, jego kwalifikację prawną, rozstrzygnięcie, uzasadnienie faktyczne i prawne oraz pouczenie o odwołaniu. Uzasadnienie powinno wskazywać fakty uznane za udowodnione, dowody, na których oparto rozstrzygnięcie, przyczyny odmowy wiary innym dowodom oraz okoliczności wpływające na liczbę stawek.

Jak oblicza się limit kary pieniężnej

Jedna stawka dzienna stanowi 1/22 miesięcznego uposażenia otrzymanego przez żołnierza w miesiącu popełnienia przewinienia. Organ wymierza od 3 do 10 stawek. Przy uposażeniu 8800 zł jedna stawka wynosi 400 zł, minimalna kara 1200 zł, a maksymalna 4000 zł. Jeżeli w podstawie przyjęto niewłaściwy miesiąc lub błędną kwotę uposażenia, zarzut ten należy wyraźnie podnieść w odwołaniu.

Termin i adresat odwołania

Odwołanie składa się na piśmie w terminie 7 dni od doręczenia orzeczenia. Pismo kieruje się do wyższego przełożonego dyscyplinarnego, ale wnosi za pośrednictwem przełożonego dyscyplinarnego, który wydał orzeczenie w pierwszej instancji. Jeżeli orzeczenie wydał szef instytucji krajowej, odwołanie rozpoznaje Minister Obrony Narodowej. Gdy orzeczenie w pierwszej instancji wydał Minister Obrony Narodowej lub Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych, zamiast odwołania składa się wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Termin jest zachowany między innymi wtedy, gdy pismo przed jego upływem zostanie nadane w polskiej placówce pocztowej operatora pocztowego, złożone w jednostce organizacyjnej Sił Zbrojnych lub właściwej instytucji, a w przypadku osoby pozbawionej wolności – w administracji zakładu karnego. Wniesienie odwołania w terminie wstrzymuje wykonanie orzeczenia.

Co powinno znaleźć się w odwołaniu

Ustawa nie wymaga rozbudowanego formularza, ale dla bezpieczeństwa pismo powinno zawierać oznaczenie obwinionego, wskazanie zaskarżonego orzeczenia, zakres zaskarżenia, konkretne zarzuty, wnioski oraz podpis. Należy wskazać, czy żołnierz domaga się uniewinnienia, umorzenia, odstąpienia od kary, zmniejszenia liczby stawek albo uchylenia orzeczenia i ponownego rozpoznania sprawy.

Najczęstsze zarzuty dotyczą błędnych ustaleń faktycznych, pominięcia istotnego dowodu, nieprawidłowego oddalenia wniosku dowodowego, ograniczenia dostępu do akt, naruszenia prawa do obrony, braku dostatecznego uzasadnienia, niewłaściwego obliczenia stawki albo niewspółmierności kary. Przy zarzucie nadmiernej surowości trzeba powiązać okoliczności łagodzące z konkretną liczbą stawek, a nie ograniczać się do stwierdzenia, że kara jest za wysoka.

Co może zrobić organ odwoławczy

Organ odwoławczy może utrzymać orzeczenie w mocy, uchylić je w całości lub części i orzec co do istoty, uchylić je i umorzyć postępowanie, przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia albo umorzyć postępowanie odwoławcze. Co do zasady w postępowaniu odwoławczym nie powinien wymierzyć kary surowszej, chyba że dotychczasowa kara rażąco narusza prawo lub interes służby. Po przekazaniu sprawy do ponownego rozpatrzenia ustawa dopuszcza wymierzenie kary surowszej.

Orzeczenie odwoławcze powinno zostać wydane w terminie 30 dni od wpływu odwołania wraz z aktami. Przełożony, który wydał zaskarżone orzeczenie, może wcześniej uwzględnić odwołanie w całości i wydać nowe orzeczenie. W przeciwnym razie przekazuje odwołanie wyższemu przełożonemu wraz z aktami.

Potrącenie z uposażenia i zatarcie ukarania

Po uprawomocnieniu się orzeczenia przełożony zarządza wykonanie kary. W przypadku żołnierza zawodowego prawomocna kara pieniężna stanowi podstawę potrącenia z uposażenia, z uwzględnieniem zasad i granic potrąceń. Terminowo wniesione odwołanie blokuje wykonanie do czasu rozstrzygnięcia sprawy.

Odpis prawomocnego orzeczenia jest przechowywany w ewidencji wojskowej do czasu zatarcia ukarania. Kara pieniężna co do zasady ulega zatarciu po 12 miesiącach od uprawomocnienia się orzeczenia. Przy nienagannej służbie stwierdzonej w opinii służbowej przełożony może w drodze wyróżnienia zatrzeć ją wcześniej, jednak nie przed upływem 6 miesięcy. Zatarcie oznacza uznanie kary za niebyłą, ale nie cofa finansowego skutku już wykonanego potrącenia.

Sama kara pieniężna nie jest tym samym co zawieszenie żołnierza w czynnościach. Jeżeli równolegle wydano decyzję wpływającą na pełnienie służby lub wypłatę uposażenia, trzeba osobno sprawdzić jej podstawę i tryb zaskarżenia. Gdy sprawa prowadzi do zwolnienia ze służby, odrębne zasady omawia artykuł: odwołanie od zwolnienia ze służby.

FAQ

Jaka jest najwyższa kara pieniężna dla żołnierza?

Najwyższy wymiar to 10 stawek dziennych. Jedna stawka wynosi 1/22 miesięcznego uposażenia otrzymanego w miesiącu popełnienia przewinienia, więc maksymalna kara odpowiada 10/22 tego uposażenia.

Jaka jest minimalna kara pieniężna?

Minimalny wymiar to 3 stawki dzienne. Organ nie może w ramach tej kary orzec jednej albo dwóch stawek.

Z którego miesiąca bierze się uposażenie do obliczenia stawki?

Z miesiąca, w którym żołnierz popełnił przewinienie dyscyplinarne. Nie jest to automatycznie miesiąc wydania orzeczenia ani miesiąc potrącenia.

Ile czasu jest na odwołanie?

Odwołanie wnosi się w terminie 7 dni od doręczenia orzeczenia. Jeżeli obwiniony ma obrońcę i doręczenia nastąpiły w różnych dniach, termin liczy się od wcześniejszego doręczenia.

Gdzie składa się odwołanie?

Do wyższego przełożonego dyscyplinarnego, lecz za pośrednictwem przełożonego, który wydał orzeczenie w pierwszej instancji. Wyjątki dotyczą między innymi orzeczeń wydanych przez szefa instytucji krajowej, Ministra Obrony Narodowej lub Naczelnego Dowódcę Sił Zbrojnych.

Czy odwołanie zatrzymuje potrącenie kary?

Tak, jeżeli zostało wniesione w terminie. Terminowe odwołanie wstrzymuje wykonanie orzeczenia do czasu rozstrzygnięcia sprawy.

Czy można korzystać z adwokata lub radcy prawnego?

Tak. Obrońcą może być wskazany żołnierz, adwokat albo radca prawny. Obrońca może działać w całym postępowaniu w granicach udzielonego umocowania.

Czy można ukarać żołnierza bez pełnego postępowania?

Tak, ale tylko gdy czyn i wina nie budzą wątpliwości, wystarcza kara nie surowsza niż 3 stawki, a żołnierz po wysłuchaniu składa pisemne wyjaśnienia i pisemnie zgadza się na taki tryb.

Kiedy kara pieniężna ulega zatarciu?

Co do zasady po 12 miesiącach od uprawomocnienia się orzeczenia. Przy nienagannej służbie możliwe jest wcześniejsze zatarcie w drodze wyróżnienia, nie wcześniej jednak niż po 6 miesiącach.

Podsumowanie

Po otrzymaniu orzeczenia trzeba najpierw zabezpieczyć datę doręczenia i natychmiast policzyć 7-dniowy termin. Następnie należy sprawdzić, czy prawidłowo ustalono miesiąc i kwotę uposażenia, czy liczba stawek odpowiada wadze czynu oraz czy organ odniósł się do dowodów i okoliczności łagodzących. Dobre odwołanie powinno łączyć zarzuty proceduralne i faktyczne z konkretnym wnioskiem co do rozstrzygnięcia.

Źródła

• Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, w szczególności art. 362, art. 364, art. 370–372, art. 380–416 oraz art. 469.
• Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 12 września 2024 r. w sprawie dokumentów dyscyplinarnych żołnierzy.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.