Odprawa mieszkaniowa a konkubinat żołnierza – czy partnerka się liczy?

Prawo do kwatery, lokalu albo odprawy – co zmienia konkubinat?

Podstawowe zasady zakwaterowania żołnierzy zawodowych określa ustawa z 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej. Artykuł 21 przewiduje trzy formy realizacji prawa do zakwaterowania podczas zawodowej służby wojskowej:

• przydział kwatery albo innego lokalu mieszkalnego;
• przydział miejsca w internacie albo kwaterze internatowej;
• wypłatę świadczenia mieszkaniowego.

Odprawa mieszkaniowa jest odrębnym świadczeniem, związanym przede wszystkim z zakończeniem zawodowej służby wojskowej. Nie należy jej utożsamiać z comiesięcznym świadczeniem mieszkaniowym wypłacanym podczas służby.

Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy odprawa przysługuje zasadniczo żołnierzowi zawodowemu zwalnianemu ze służby, który nabył prawo do emerytury wojskowej lub wojskowej renty inwalidzkiej i spełnia określone warunki dotyczące zajmowania kwatery albo braku decyzji o przydziale lokalu. Ustawa przewiduje również wyłączenia oraz szczególne uprawnienia związane ze śmiercią żołnierza.

Sam fakt pozostawania w konkubinacie nie przesądza ani o nabyciu prawa do odprawy, ani o jego utracie. Znaczenie mają przede wszystkim status żołnierza, przebieg służby, sposób realizacji prawa do zakwaterowania i ustawowe przesłanki świadczenia.

Konkubinat nie jest jednak równoważny małżeństwu przy ustalaniu liczby norm mieszkaniowych. Nawet wieloletnie wspólne pożycie, prowadzenie gospodarstwa domowego i zamieszkiwanie pod jednym adresem nie pozwalają doliczyć partnerki lub partnera jako małżonka.

Wysokość odprawy zależy między innymi od wysługi lat oraz wartości przysługującego lokalu, obliczanej z uwzględnieniem odpowiednich norm powierzchni. Zasadniczy mechanizm to 3% wartości lokalu za każdy rok uwzględnianej wysługi, z ustawowym minimum 45% i maksimum 100%, przy szczególnych zasadach dla określonych przypadków. Szersze zagadnienia dotyczące wysokości świadczenia omawia artykuł odprawa mieszkaniowa żołnierza.

Rodzina, rozwód i wspólne zamieszkiwanie – kto zwiększa odprawę?

Czy konkubina lub konkubent jest członkiem rodziny do wyliczenia odprawy?

Artykuł 26 ust. 3 ustawy określa, których członków rodziny żołnierza zawodowego uwzględnia się przy ustalaniu przysługującej powierzchni użytkowej podstawowej. Są to:

• małżonek żołnierza;
• wspólnie zamieszkałe dzieci własne;
• wspólnie zamieszkałe dzieci przysposobione;
• dzieci przyjęte na wychowanie na podstawie orzeczenia sądu opiekuńczego;
• wspólnie zamieszkałe dzieci małżonka.

W przypadku dzieci obowiązują dodatkowe warunki. Co do zasady uwzględnia się je do czasu zawarcia małżeństwa, nie dłużej niż do ukończenia 25 lat. Ustawa przewiduje wyjątek dotyczący dzieci, które przed osiągnięciem tego wieku stały się niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji i nie zawarły małżeństwa.

Partner nieformalny nie znajduje się w tym katalogu. Nie zmienia tego wspólny meldunek, wieloletni związek ani wspólne ponoszenie kosztów utrzymania mieszkania.

Wspólne dziecko żołnierza i partnerki

Brak małżeństwa rodziców nie wyklucza uwzględnienia ich wspólnego dziecka. Jeżeli żołnierz jest prawnym rodzicem dziecka, a dziecko spełnia warunki określone w art. 26 ust. 3, może zostać uwzględnione przy ustalaniu norm mieszkaniowych.

Dla obliczenia odprawy szczególne znaczenie ma art. 47 ust. 1 pkt 3. Żołnierz wskazuje dzień z okresu zawodowej służby wojskowej, według którego ustala się należne normy. Nie musi to być dzień zwolnienia ze służby. Trzeba jednak wykazać, że w wybranej dacie dziecko spełniało ustawowe przesłanki, w tym wymóg wspólnego zamieszkiwania.

Dziecko partnerki z poprzedniego związku

Inaczej wygląda sytuacja, gdy żołnierz mieszka z partnerką i jej dzieckiem, którego nie jest prawnym rodzicem. Samo wychowywanie dziecka, finansowanie jego potrzeb lub wspólne zameldowanie nie wystarczają do uwzględnienia go w normach mieszkaniowych.

Dziecko może natomiast spełnić ustawowe przesłanki po przysposobieniu albo przyjęciu na wychowanie na podstawie odpowiedniego orzeczenia sądu opiekuńczego. Po zawarciu małżeństwa znaczenie może mieć również przewidziana w ustawie kategoria dzieci małżonka, o ile spełnione są pozostałe warunki.

Małżeństwo, rozwód i wybór daty do obliczenia odprawy

Zawarcie małżeństwa może zmienić liczbę przysługujących norm. Należy jednak ustalić, czy małżeństwo istniało w dniu wybranym do wyliczenia odprawy, jakie były wówczas uprawnienia żołnierza oraz czy nie występują szczególne ograniczenia.

Jeżeli doszło do rozwodu, art. 47 ust. 1 pkt 4 wyklucza uwzględnienie normy na byłego małżonka. Nie można więc zachować normy na rozwiedzioną osobę wyłącznie przez wskazanie wcześniejszej daty, kiedy małżeństwo jeszcze trwało. Odrębnej oceny wymagają uprawnienia dotyczące dzieci.

Dokumenty do AMW lub jednostki – jak wykazać prawo do odprawy?

Wniosek o wypłatę odprawy mieszkaniowej składa się do dyrektora oddziału regionalnego Agencji Mienia Wojskowego właściwego ze względu na ostatnie miejsce pełnienia zawodowej służby wojskowej. Nie jest to świadczenie wypłacane automatycznie każdemu żołnierzowi po odejściu z wojska.

W przypadku konkubinatu najważniejsze jest prawidłowe odróżnienie sytuacji partnera od uprawnień dzieci. Nie należy wpisywać partnerki jako małżonka, jeżeli nie doszło do zawarcia małżeństwa. Jeżeli w wybranym dniu żołnierz posiadał wspólnie zamieszkujące dzieci, trzeba wykazać ich uprawnienia.

W zależności od sytuacji mogą być potrzebne:

• Wniosek o wypłatę odprawy mieszkaniowej na formularzu przewidzianym w rozporządzeniu Ministra Obrony Narodowej.
• Dokumenty dotyczące służby, w szczególności decyzja lub wyciąg z rozkazu personalnego o zwolnieniu oraz właściwe zaświadczenie jednostki wojskowej o wysłudze lat i przebiegu służby.
• Zaświadczenie wojskowego organu emerytalnego potwierdzające nabycie uprawnień do emerytury wojskowej albo wojskowej renty inwalidzkiej, gdy jest wymagane dla danego trybu.
• Oświadczenie o stanie rodzinnym na dzień wskazany do ustalenia liczby norm mieszkaniowych.
• Dokumenty dotyczące dzieci, np. odpisy aktów urodzenia, dokumenty przysposobienia lub orzeczenia sądu opiekuńczego, jeżeli mają znaczenie w sprawie.
• Dowody wspólnego zamieszkiwania w wybranej dacie, szczególnie jeżeli okoliczność ta jest sporna. Mogą to być stosowne oświadczenia, dokumenty dotyczące miejsca zamieszkania, umowy albo inne wiarygodne dowody.
• Dokumenty dotyczące małżeństwa lub rozwodu, jeżeli stan cywilny zmieniał się podczas zawodowej służby wojskowej.

Zaświadczenie o zameldowaniu może stanowić dowód, ale meldunek nie jest automatycznie równoznaczny z faktycznym wspólnym zamieszkiwaniem. AMW może oceniać całokształt zgromadzonego materiału dowodowego.

Przed złożeniem wniosku należy sprawdzić aktualny formularz udostępniony przez AMW. Przepisy i formularze rozróżniają wniosek żołnierza zawodowego od wniosku składanego przez osoby uprawnione w związku ze śmiercią żołnierza.

Kiedy złożyć wniosek i kiedy AMW wypłaca odprawę?

Żołnierz może wystąpić o odprawę po zwolnieniu ze służby, a w określonych warunkach również wcześniej, jeżeli decyzja o zwolnieniu z zawodowej służby wojskowej stała się ostateczna.

Artykuł 47 ust. 2 przewiduje wydanie decyzji przez dyrektora oddziału regionalnego AMW nie później niż w terminie 90 dni od dnia złożenia wniosku. Braki dokumentacyjne lub konieczność przeprowadzenia dodatkowego postępowania dowodowego mogą wymagać wyjaśnienia, dlatego należy odpowiadać na wezwania organu i pilnować terminów.

Na podstawie rozporządzenia w sprawie wypłaty odprawy mieszkaniowej wypłata następuje na wskazany rachunek bankowy w terminie do 30 dni od dnia, w którym decyzja o wypłacie stała się ostateczna.

Spór o decyzję AMW, najem lub rozliczenie z partnerem

Odwołanie od nieprawidłowego wyliczenia odprawy

Jeżeli AMW odmówi uwzględnienia dziecka, zakwestionuje wspólne zamieszkiwanie albo nieprawidłowo ustali liczbę norm, żołnierz powinien przeanalizować uzasadnienie decyzji i materiał dowodowy.

Od decyzji dyrektora oddziału regionalnego AMW przysługuje co do zasady odwołanie do Prezesa Agencji Mienia Wojskowego, wnoszone za pośrednictwem dyrektora, który wydał decyzję, w terminie 14 dni od jej doręczenia. Podstawę stanowią art. 17 ustawy o Agencji Mienia Wojskowego oraz art. 129 Kodeksu postępowania administracyjnego.

W odwołaniu należy wskazać, które ustalenia są kwestionowane, jakiego rozstrzygnięcia domaga się żołnierz oraz jakie dowody przemawiają za uwzględnieniem określonej osoby w liczbie norm. Warto dołączyć dokumenty dotyczące faktycznego zamieszkiwania dziecka w wybranym okresie.

Po zakończeniu postępowania administracyjnego decyzja może podlegać kontroli sądu administracyjnego. Skargę do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego wnosi się zasadniczo za pośrednictwem organu, który wydał decyzję ostateczną, w terminie 30 dni od jej doręczenia. Dokładne pouczenie znajduje się w decyzji.

Czy konkubina ma prawo do części odprawy mieszkaniowej?

Ustawa o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP nie przyznaje partnerce nieformalnej samodzielnego prawa do części odprawy mieszkaniowej wypłacanej żołnierzowi. Wieloletni związek nie tworzy automatycznego ustawowego udziału w tym świadczeniu ani wspólności majątkowej właściwej małżeństwu.

Jeżeli partnerzy wspólnie finansowali zakup nieruchomości, remont lub inne przedsięwzięcia mieszkaniowe, mogą jednak powstać odrębne roszczenia cywilne. Ich ocena zależy od rzeczywistych wpłat, umów, własności nieruchomości i podstawy prawnej rozliczeń. Roszczenie o zwrot udokumentowanych nakładów nie jest tym samym co prawo do udziału w odprawie mieszkaniowej.

Jeżeli żołnierz zawarł małżeństwo, a następnie ustanowiono rozdzielność majątkową, ocena skutków finansowych wymaga uwzględnienia odrębnych przepisów prawa rodzinnego. Zagadnienie to szerzej omawia materiał odprawa a rozdzielność majątkowa.

Co dzieje się z kwaterą po rozstaniu lub zwolnieniu żołnierza?

Prawo do zajmowania wojskowego lokalu mieszkalnego trzeba odróżnić od prawa do odprawy. Konkubina nie nabywa samodzielnego prawa do kwatery wyłącznie dlatego, że zamieszkiwała w niej razem z żołnierzem. Znaczenie mają tytuł prawny do lokalu, treść decyzji o przydziale, ewentualna umowa najmu i przepisy dotyczące opróżniania lokali.

Jeżeli żołnierz traci prawo do zakwaterowania, mogą powstać obowiązki dotyczące opuszczenia lokalu również przez osoby wspólnie z nim zamieszkujące. Artykuł 41 ustawy przewiduje określone terminy opróżnienia lokalu oraz skutki dalszego zajmowania go bez uprawnienia. Termin zależy między innymi od podstawy utraty prawa i momentu wypłaty odprawy.

Inne szczególne zasady dotyczą rozwodu małżonków i rozkwaterowania na podstawie art. 41a. Nie stosuje się ich automatycznie do rozstania partnerów pozostających w konkubinacie. W sprawach dotyczących rozwodu, dalszego zajmowania lokalu i możliwości jego zbycia pomocny będzie artykuł omawiający sprzedaż mieszkania wojskowego oraz związane z nim konflikty prawne.

Śmierć żołnierza – czy partnerka może otrzymać odprawę?

Artykuł 23 ust. 3 i 4 przewiduje szczególne uprawnienia mieszkaniowe dla określonych osób wspólnie zamieszkałych z żołnierzem w dniu jego śmierci. Ustawowy katalog obejmuje małżonka, zstępnych, wstępnych, osoby przysposobione i osoby przysposabiające.

Konkubina lub konkubent nie jest wymieniony w tym katalogu. Samo wspólne pożycie nie daje więc partnerowi prawa do odprawy na podstawie tych przepisów. Nie oznacza to jednak, że uprawnienia są wykluczone wobec wspólnych dzieci. Dziecko żołnierza może być osobą uprawnioną, jeżeli spełnione zostały przesłanki ustawowe, w szczególności dotyczące wspólnego zamieszkiwania oraz sytuacji związanej ze śmiercią żołnierza.

Najczęstsze pytania – odprawa mieszkaniowa żołnierza w konkubinacie

Czy ślub zawarty przed odejściem z wojska zwiększy odprawę mieszkaniową?

Może wpłynąć na liczbę norm, jeżeli małżeństwo istniało w dniu przyjętym do wyliczenia odprawy i spełnione zostały pozostałe warunki. Nie oznacza to jednak automatycznego zwiększenia wypłaty o określoną kwotę. Znaczenie mają również inne normy wynikające ze stanowiska służbowego i sytuacji rodzinnej oraz ustawowe wyłączenia.

Czy wspólny meldunek z partnerką wystarczy do podwyższenia odprawy?

Nie. Wspólne zameldowanie nie powoduje uznania partnerki za małżonka. Może natomiast stanowić jeden z dowodów wspólnego zamieszkiwania dziecka, jeżeli jego uwzględnienie jest przedmiotem postępowania. Organ nie powinien utożsamiać samego meldunku z pełnym ustaleniem faktycznego miejsca zamieszkania.

Czy dwoje żołnierzy zawodowych żyjących w konkubinacie może wspólnie rozliczyć normy?

Przepisy art. 47 ust. 1 pkt 6 dotyczące wspólnego ustalania norm przez małżonków będących żołnierzami zawodowymi nie obejmują automatycznie partnerów nieformalnych. Każda z tych osób powinna ustalić własne uprawnienia do świadczenia. Jeżeli partnerzy mają wspólne dzieci, należy dodatkowo sprawdzić zasady uwzględniania dzieci i zakaz podwójnego naliczania norm w sytuacjach określonych w ustawie.

Czy dziecko partnerki można uwzględnić bez jego przysposobienia?

Samo pozostawanie z matką dziecka w konkubinacie nie wystarcza. Jeżeli żołnierz nie jest rodzicem dziecka, nie przysposobił go i nie zachodzi inna ustawowa podstawa, np. przyjęcie na wychowanie na podstawie orzeczenia sądu opiekuńczego, dziecko partnerki nie zwiększa liczby norm. Sytuacja może zmienić się po zawarciu małżeństwa, ponieważ ustawa uwzględnia również dzieci małżonka.

Czy można wskazać wcześniejszy okres wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem?

Tak. Artykuł 47 ust. 1 pkt 3 pozwala wskazać dzień z okresu zawodowej służby wojskowej, według którego ustala się liczbę norm. Trzeba jednak wykazać rzeczywisty stan rodzinny i spełnienie warunków ustawowych w tym dniu. Nie można w ten sposób pominąć szczególnych wyłączeń dotyczących między innymi byłego małżonka.