Ćwiczenia wojskowe a opieka nad ciężko chorym rodzicem – czy trzeba się stawić?

Obowiązek stawiennictwa i wyjątek związany z opieką nad rodzicem

Osoba powołana na ćwiczenia wojskowe w ramach pasywnej rezerwy ma obowiązek stawić się w miejscu i czasie wskazanym w karcie powołania. Przy ocenie sytuacji opiekuna chorego rodzica najpierw trzeba jednak sprawdzić, czy w ogóle podlega on obowiązkowi służby wojskowej.

Ustawa o obronie Ojczyzny przewiduje, że obowiązkowi służby wojskowej nie podlegają m.in. osoby sprawujące opiekę nad osobą obłożnie chorą, a także nad określonymi osobami z niepełnosprawnością lub całkowicie niezdolnymi do pracy i samodzielnej egzystencji, jeżeli spełnione są łącznie dwa dodatkowe warunki:

• opiekun wspólnie zamieszkuje z osobą wymagającą opieki,
• opieki nie można powierzyć innym osobom.

To ważne rozróżnienie: potoczne określenie „ciężko chory rodzic” nie jest samo w sobie ustawową przesłanką. Znaczenie ma rzeczywisty stan rodzica oraz to, czy mieści się on w jednej z kategorii wskazanych w ustawie. Dlatego dokumentacja medyczna powinna możliwie jasno pokazywać stan zdrowia i zakres niezbędnej pomocy, a nie tylko nazwę choroby.

Inaczej należy ocenić sytuację, gdy rodzic jest poważnie chory, ale mieszka pod innym adresem, a powołany regularnie do niego dojeżdża. Sam faktyczny ciężar opieki może być bardzo duży, jednak ustawowe wyłączenie związane z opieką wymaga wspólnego zamieszkiwania. W takim przypadku znaczenia może nabrać wniosek o zmianę terminu ćwiczeń oparty na ważnych okolicznościach rodzinnych.

Wniosek o zmianę terminu ćwiczeń wojskowych

Jeżeli nie są spełnione wszystkie warunki ustawowego wyłączenia, ale termin ćwiczeń koliduje z konieczną opieką nad rodzicem, warto możliwie szybko złożyć do właściwego WCR pisemny wniosek o zmianę terminu. Taki wniosek nie daje automatycznego prawa do przesunięcia ćwiczeń; organ ocenia przedstawione okoliczności i dokumenty.

W piśmie najlepiej wskazać numer i datę decyzji lub karty powołania, termin ćwiczeń, stan rodzica, zakres sprawowanej opieki, powód braku zastępstwa oraz – jeżeli jest to możliwe – okres, w którym udział w ćwiczeniach byłby mniej kolizyjny. Szersze omówienie praktycznych możliwości przesunięcia terminu ćwiczeń wojskowych znajduje się w odrębnym poradniku.

Jeżeli natomiast powołany uważa, że spełnia przesłanki z art. 5 ustawy o obronie Ojczyzny i z tego powodu w ogóle nie podlega obowiązkowi służby wojskowej, samo proszenie o dogodniejszy termin może nie odpowiadać istocie problemu. W takiej sytuacji trzeba rozważyć formalne zakwestionowanie decyzji o powołaniu i powołać się na konkretne okoliczności wyłączające obowiązek.

Jakie dokumenty powinien przygotować pracownik lub przedsiębiorca?

Dokumenty trzeba dobrać do podstawy, na którą powołuje się osoba wezwana na ćwiczenia. Przy opiece nad ciężko chorym rodzicem przydatne mogą być w szczególności:

• zaświadczenie lekarskie opisujące aktualny stan rodzica i potrzebę stałej lub intensywnej opieki,
• orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli zostało wydane,
• orzeczenie dotyczące całkowitej niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji, jeżeli dotyczy rodzica,
• dokumenty lub oświadczenia pozwalające wykazać wspólne zamieszkiwanie,
• wyjaśnienie, dlaczego opieki nie można realnie powierzyć innej osobie,
• dokumenty potwierdzające nagłą zmianę sytuacji, np. wypis ze szpitala, jeżeli potrzeba opieki powstała już po doręczeniu powołania.

Nie trzeba przekazywać organowi całej historii leczenia bez związku ze sprawą. Dokumentacja powinna przede wszystkim potwierdzać te okoliczności, od których zależy zastosowanie konkretnej przesłanki ustawowej albo ocena wniosku o zmianę terminu.

To, czy powołany jest pracownikiem, przedsiębiorcą czy wykonuje inną działalność zarobkową, nie zmienia warunków samego wyłączenia z obowiązku służby z powodu opieki. Status zawodowy ma jednak znaczenie przy ustalaniu rekompensaty za utracony dochód, jeżeli do odbycia ćwiczeń ostatecznie dojdzie.

Pracownik może potrzebować zaświadczenia pracodawcy o kwocie wynagrodzenia oraz liczbie dni urlopu bezpłatnego udzielonego w związku ze służbą. Przedsiębiorca uzyskuje odpowiednie zaświadczenie z urzędu skarbowego dotyczące dochodu albo przychodu stanowiącego podstawę obliczenia świadczenia. Przepisy wykonawcze przewidują wydanie takiego zaświadczenia na wniosek żołnierza w terminie 7 dni.

Rekompensata, odwołanie i sankcje za niestawiennictwo

Rekompensata za utracone wynagrodzenie lub dochód

Żołnierz pasywnej rezerwy odbywający ćwiczenia może ubiegać się o świadczenie pieniężne rekompensujące utracone wynagrodzenie ze stosunku pracy lub stosunku służbowego albo dochód z działalności gospodarczej lub rolniczej. Do żołnierzy pasywnej rezerwy przepisy o tym świadczeniu stosuje się odpowiednio.

Wniosek składa się do dowódcy jednostki wojskowej, w której pełniona była służba, nie później niż w ciągu 3 miesięcy od dnia zakończenia okresu służby, za który świadczenie przysługuje. Do wniosku dołącza się właściwe zaświadczenie pracodawcy, urzędu skarbowego albo organu gminy. Po ustaleniu kwoty dowódca wypłaca świadczenie w terminie 30 dni od dnia złożenia wniosku.

Odwołanie od decyzji o powołaniu

Jeżeli została wydana decyzja o powołaniu na ćwiczenia wojskowe, co do zasady można wnieść od niej odwołanie do Szefa Centralnego Wojskowego Centrum Rekrutacji za pośrednictwem organu, który wydał decyzję. Termin wynosi zasadniczo 14 dni od doręczenia decyzji.

Zgodnie z Kodeksem postępowania administracyjnego wniesienie odwołania w terminie co do zasady wstrzymuje wykonanie decyzji, ale istnieją wyjątki, m.in. gdy decyzji nadano rygor natychmiastowej wykonalności albo podlega ona natychmiastowemu wykonaniu z mocy ustawy. Dlatego trzeba sprawdzić treść otrzymanej decyzji i jej pouczenie. Ustawa o obronie Ojczyzny wyłącza natomiast skargę do sądu administracyjnego na decyzję w sprawie powołania na ćwiczenia wojskowe.

Co grozi za niestawiennictwo?

Samodzielne pozostanie w domu bez uzyskania odpowiedniego rozstrzygnięcia lub bez usprawiedliwionej przyczyny jest ryzykowne. Ustawa przewiduje odpowiedzialność za wykroczenie m.in. za niestawienie się, bez uzasadnionej przyczyny, w określonym terminie i miejscu na ćwiczenia wojskowe; możliwa jest kara aresztu albo grzywny.

Jeżeli sytuacja rodzica pogorszy się nagle, np. w dniu poprzedzającym stawiennictwo dochodzi do hospitalizacji lub powstaje konieczność całodobowej opieki, trzeba możliwie szybko skontaktować się z właściwym WCR lub jednostką wskazaną w dokumentach i udokumentować przyczynę. Nie należy zakładać, że samo wysłanie zwykłego wniosku o zmianę terminu zwalnia z obowiązku stawienia się.

FAQ – ćwiczenia wojskowe a opieka nad chorym rodzicem

Czy zaświadczenie o ciężkiej chorobie rodzica wystarczy, aby nie jechać na ćwiczenia?

Nie zawsze. Dla ustawowego wyłączenia znaczenie ma nie tylko choroba, ale to, czy rodzic należy do jednej z kategorii wskazanych w ustawie, np. jest osobą obłożnie chorą, oraz czy opiekun wspólnie z nim mieszka i nie może powierzyć opieki innej osobie.

Czy mogę powołać się na opiekę, jeśli rodzic mieszka pod innym adresem?

Opiekuńcze wyłączenie z art. 5 ustawy o obronie Ojczyzny wymaga wspólnego zamieszkiwania. Jeżeli tego warunku nie ma, trudna sytuacja rodzinna może nadal przemawiać za wnioskiem o zmianę terminu, ale nie daje automatycznie tego samego skutku co ustawowe wyłączenie.

Czy posiadanie rodzeństwa automatycznie wyklucza powołanie się na opiekę?

Nie. Liczy się rzeczywista możliwość powierzenia opieki innej osobie, a nie sam fakt istnienia rodzeństwa. Trzeba uwzględnić m.in. miejsce zamieszkania, stan zdrowia, obowiązki i realną dostępność innych osób, które mogłyby przejąć opiekę.

Co zrobić, jeśli WCR nie odpowie na wniosek o zmianę terminu przed datą ćwiczeń?

Nie należy traktować ciszy organu jak zgody na niestawiennictwo. Trzeba potwierdzić wpływ pisma, skontaktować się z WCR i odróżnić zwykły wniosek o zmianę terminu od formalnego odwołania od decyzji. Jeżeli wniesiono odwołanie, należy dodatkowo sprawdzić, czy w konkretnej sprawie wykonanie decyzji jest wstrzymane.

Czy moja własna choroba jest rozpatrywana tak samo jak choroba rodzica?

Nie. Choroba osoby powołanej dotyczy jej własnej zdolności do stawienia się i służby, a opieka nad rodzicem jest odrębną okolicznością. Zasady dotyczące zmiany terminu z powodu choroby zostały omówione osobno.

Czy przedsiębiorca może dostać rekompensatę za okres ćwiczeń?

Tak, jeżeli spełnia warunki świadczenia rekompensującego utracony dochód. Wysokość ustala się według zasad ustawowych i na podstawie dokumentów dotyczących dochodu albo przychodu; odpowiednie zaświadczenie wydaje urząd skarbowy.

Źródła

• Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, w szczególności art. 5, art. 122, art. 248–251, art. 312 i art. 682.
• Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, w szczególności art. 129 i art. 130.
• Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 19 kwietnia 2024 r. w sprawie świadczenia pieniężnego dla żołnierzy pełniących terytorialną służbę wojskową, żołnierzy aktywnej rezerwy i żołnierzy pasywnej rezerwy.