Ćwiczenia wojskowe a urlop rodzicielski lub wychowawczy

Obowiązek stawiennictwa i wyjątki przy opiece nad dzieckiem

W pierwszej kolejności trzeba rozdzielić dwie kwestie: status pracowniczy oraz obowiązek wojskowy. Urlop rodzicielski i urlop wychowawczy są instytucjami prawa pracy. O tym, czy dana osoba może zostać zobowiązana do odbycia ćwiczeń wojskowych, rozstrzyga natomiast przede wszystkim ustawa o obronie Ojczyzny.

W odniesieniu do osoby powoływanej na ćwiczenia jako żołnierz pasywnej rezerwy najważniejszy jest art. 5 ust. 3 ustawy. Zgodnie z nim obowiązkowi służby wojskowej nie podlegają między innymi osoby sprawujące opiekę nad dziećmi do lat 8. Przepis nie uzależnia tego wyłączenia od tego, czy opiekun jest matką czy ojcem ani od tego, czy pozostaje na konkretnym rodzaju urlopu pracowniczego.

Dlatego osoba korzystająca z urlopu rodzicielskiego albo wychowawczego może znajdować się w sytuacji, w której nie powinna odbywać ćwiczeń – ale podstawą nie jest nazwa urlopu, lecz faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem i spełnienie przesłanek ustawy wojskowej.

Inaczej wygląda sytuacja przy opiece nad dzieckiem w wieku od 8 do 18 lat. W takim przypadku ustawa wymaga dodatkowo, aby opiekun wspólnie zamieszkiwał z dzieckiem oraz aby opieki nie można było powierzyć innym osobom. Ocena może więc zależeć od rzeczywistej sytuacji rodzinnej, a nie tylko od dokumentu potwierdzającego status pracowniczy.

Artykuł dotyczy przede wszystkim żołnierzy pasywnej rezerwy powoływanych na ćwiczenia. W przypadku żołnierza zawodowego, żołnierza aktywnej rezerwy albo żołnierza OT trzeba uwzględnić właściwy dla tej formy służby reżim prawny i nie przenosić automatycznie zasad dotyczących pasywnej rezerwy.

Wniosek o zmianę terminu – kiedy go złożyć i czego żądać

Jeżeli przesłanki z art. 5 ust. 3 są spełnione, sprawy nie warto sprowadzać wyłącznie do prośby o dogodniejszy termin. W piśmie do WCR należy przede wszystkim wskazać ustawową okoliczność dotyczącą sprawowania opieki oraz zwrócić się o niezwłoczne zweryfikowanie powołania i uwzględnienie faktu, że w danym okresie osoba nie podlega obowiązkowi służby wojskowej.

Wniosek o przesunięcie ćwiczeń ma większe znaczenie wtedy, gdy nie występuje ustawowe wyłączenie albo gdy sytuacja ma charakter przejściowy i zainteresowany jest gotowy odbyć ćwiczenia w innym okresie. Szczegółowo problem ten omawia artykuł dotyczący zmiany terminu ćwiczeń pracownika.

W piśmie warto podać numer i datę dokumentu powołującego, termin ćwiczeń, wiek dziecka, charakter sprawowanej opieki oraz dokładnie określić, czego oczekuje wnioskodawca. Jeżeli powołany powołuje się na ustawowe wyłączenie, powinien wskazać tę okoliczność wprost. Jeżeli prosi tylko o inny termin, pomocne jest podanie okresu, w którym przeszkoda ustanie lub odbycie ćwiczeń będzie możliwe.

Pismo należy złożyć możliwie szybko po otrzymaniu powołania i zachować potwierdzenie jego doręczenia. Samo wysłanie zwykłego wniosku nie oznacza, że decyzja została uchylona lub termin ćwiczeń zmieniony. Jeżeli biegnie termin do wniesienia odwołania, nie należy również zakładać, że nieformalna prośba zastąpi odwołanie.

Dokumenty pracownika lub przedsiębiorcy

Ustawa nie tworzy jednego zamkniętego katalogu dokumentów, który w każdej sprawie automatycznie potwierdza sprawowanie opieki. Materiał trzeba dopasować do okoliczności. WCR powinien otrzymać przede wszystkim dokumenty pozwalające ustalić wiek dziecka i rzeczywisty charakter opieki.

Pracownik korzystający z urlopu rodzicielskiego albo wychowawczego może w szczególności przygotować:

• kopię dokumentu potwierdzającego datę urodzenia dziecka,
• zaświadczenie pracodawcy lub inny dokument potwierdzający korzystanie z urlopu rodzicielskiego albo wychowawczego,
• krótkie oświadczenie opisujące, kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem i od kiedy,
• jeżeli dziecko ma od 8 do 18 lat – dokumenty lub wyjaśnienia dotyczące wspólnego zamieszkiwania oraz powodów, dla których opieki nie można powierzyć innej osobie.

Zaświadczenie od pracodawcy jest ważnym dowodem, ale nie zawsze przesądza sprawę. Potwierdza przede wszystkim sytuację pracowniczą. Organ wojskowy może potrzebować informacji pozwalających ocenić przesłankę faktycznego sprawowania opieki.

Przedsiębiorca nie ma pracodawcy, który potwierdzi urlop rodzicielski lub wychowawczy w rozumieniu Kodeksu pracy. Jeżeli powołuje się na wyłączenie związane z opieką, powinien wykazać przede wszystkim wiek dziecka i rzeczywiste sprawowanie opieki. Sam fakt prowadzenia działalności gospodarczej nie wyłącza możliwości sprawowania opieki, ale również jej automatycznie nie dowodzi.

Jeżeli przeszkodą w stawieniu się nie jest opieka nad dzieckiem, lecz stan zdrowia, zastosowanie mają inne reguły. Zagadnienie to opisuje osobno materiał o sytuacji, gdy wystąpi choroba po otrzymaniu karty powołania.

Rekompensata, odwołanie i sankcje

Odwołanie od powołania na ćwiczenia

Jeżeli mimo istnienia przesłanek dotyczących opieki została wydana decyzja o powołaniu na ćwiczenia, ustawa o obronie Ojczyzny przewiduje administracyjny tryb odwoławczy. Organem wyższego stopnia względem szefa wojskowego centrum rekrutacji jest Szef Centralnego Wojskowego Centrum Rekrutacji.

Na zasadach Kodeksu postępowania administracyjnego odwołanie wnosi się za pośrednictwem organu, który wydał decyzję, co do zasady w terminie 14 dni od jej doręczenia. W odwołaniu dotyczącym opieki nad dzieckiem warto nie ograniczać się do ogólnego stwierdzenia, że powołanie jest kłopotliwe organizacyjnie. Lepiej precyzyjnie wskazać wiek dziecka, sposób sprawowania opieki, właściwą podstawę ustawową oraz dołączyć dowody.

Zasady i praktyczne elementy pisma szerzej wyjaśnia poradnik dotyczący odwołania od ćwiczeń wojskowych.

Terminowo wniesione odwołanie na zasadach KPA co do zasady wstrzymuje wykonanie decyzji. Nie dotyczy to jednak między innymi sytuacji, w której decyzji nadano rygor natychmiastowej wykonalności albo podlega ona natychmiastowemu wykonaniu z mocy ustawy. Dlatego trzeba sprawdzić treść i pouczenie konkretnego dokumentu, a nie opierać się wyłącznie na ogólnej regule.

Istotnym ograniczeniem jest art. 122 ust. 3 pkt 2 ustawy o obronie Ojczyzny: na decyzję w sprawie powołania do odbycia ćwiczeń wojskowych nie przysługuje skarga do sądu administracyjnego. Tym większe znaczenie ma prawidłowe i terminowe przedstawienie argumentów w postępowaniu administracyjnym.

Rekompensata, gdy ćwiczenia jednak się odbędą

Żołnierzowi pasywnej rezerwy może przysługiwać świadczenie pieniężne rekompensujące wynagrodzenie ze stosunku pracy albo dochód z działalności gospodarczej lub rolniczej utracony w związku z odbywaniem ćwiczeń. Dla przedsiębiorców rozliczających ryczałt przepisy uwzględniają również przychód.

Świadczenie nie jest jednak dodatkiem należnym tylko dlatego, że dana osoba była na urlopie rodzicielskim lub wychowawczym. Ma ono rekompensować określony zarobek lub dochód, który mógłby zostać uzyskany w okresie służby. Osoba pozostająca na urlopie wychowawczym, który z samej swojej istoty nie wiąże się z wypłatą zwykłego wynagrodzenia za pracę, nie powinna więc automatycznie zakładać, że powstała strata wynagrodzenia z etatu. Jeżeli równolegle prowadzi działalność gospodarczą, ewentualna utrata dochodu z tej działalności podlega odrębnej ocenie.

Udokumentowany wniosek o świadczenie składa się nie później niż w ciągu 3 miesięcy po upływie okresu, w którym służba była pełniona. Świadczenie ustala i wypłaca dowódca właściwej jednostki wojskowej, a ustawa przewiduje na to 30 dni od złożenia wniosku.

Zgodnie z rozporządzeniem wykonawczym pracownik występujący o rekompensatę uzyskuje odpowiednie zaświadczenie od pracodawcy, natomiast osoba prowadząca działalność gospodarczą – od naczelnika urzędu skarbowego. Podmioty te powinny wydać zaświadczenie niezwłocznie, nie później niż w ciągu 7 dni od złożenia wniosku przez żołnierza.

Nieusprawiedliwione niestawiennictwo

Najbardziej ryzykowne jest założenie, że sam urlop rodzicielski, wychowawczy albo samo wysłanie wniosku do WCR pozwala zignorować wskazany termin. Ustawa o obronie Ojczyzny przewiduje odpowiedzialność za niestawienie się bez usprawiedliwionej przyczyny w określonym terminie i miejscu na ćwiczenia lub szkolenie wojskowe; sankcją może być areszt albo grzywna.

Dlatego osoba, która otrzymała powołanie mimo sprawowania opieki nad dzieckiem, powinna działać formalnie: zgłosić okoliczność do WCR, przedstawić dowody, pilnować terminu odwołania i ustalić, czy wydane rozstrzygnięcie nadal podlega wykonaniu. Ryzyko prawne powstaje przede wszystkim wtedy, gdy powołany samodzielnie uznaje, że nie musi się stawić, ale nie doprowadza do wyjaśnienia sytuacji z właściwym organem.

FAQ

Czy sam urlop rodzicielski zwalnia z ćwiczeń wojskowych?

Nie jako samodzielna podstawa prawna. Dla obowiązku wojskowego decydują przepisy ustawy o obronie Ojczyzny. W typowej sytuacji rodzica faktycznie opiekującego się dzieckiem do lat 8 znaczenie ma art. 5 ust. 3 pkt 1, zgodnie z którym taka osoba nie podlega obowiązkowi służby wojskowej.

Czy urlop wychowawczy wystarczy jako dowód dla WCR?

Może być ważnym dowodem potwierdzającym sytuację rodzinną i zawodową, ale nie musi być jedynym wymaganym dokumentem. Warto dołączyć dokument potwierdzający wiek dziecka i wyjaśnić, że osoba faktycznie sprawuje nad nim opiekę. Przy dziecku od 8 do 18 lat trzeba wykazać także dodatkowe przesłanki ustawowe.

Czy obecność drugiego rodzica wyklucza zastosowanie wyjątku przy dziecku do lat 8?

Art. 5 ust. 3 pkt 1 nie zawiera przy dziecku do lat 8 dodatkowego warunku, że opieki nie można powierzyć innej osobie. Taki warunek ustawodawca przewidział w pkt 2, dotyczącym między innymi opieki nad dziećmi od 8 do 18 lat. Nadal trzeba jednak wykazać, że dana osoba rzeczywiście sprawuje opiekę.

Czy złożenie wniosku o zmianę terminu pozwala nie stawić się na ćwiczenia?

Nie należy tak zakładać. Zwykły wniosek o zmianę terminu sam z siebie nie zmienia treści powołania. Trzeba uzyskać rozstrzygnięcie organu albo korzystać z właściwego środka odwoławczego. Przy formalnym odwołaniu znaczenie mają zasady KPA dotyczące wstrzymania wykonania decyzji oraz ewentualny rygor natychmiastowej wykonalności.

Czy osoba na urlopie wychowawczym dostanie rekompensatę za utracone wynagrodzenie?

Nie automatycznie. Rekompensata dotyczy wynagrodzenia, dochodu lub – w określonych przypadkach – przychodu, który mógłby zostać uzyskany w okresie służby. Jeżeli z etatu nie było wynagrodzenia do utracenia z powodu trwającego urlopu wychowawczego, ta podstawa może nie wystąpić. Inaczej może wyglądać sytuacja osoby, która równocześnie prowadzi działalność gospodarczą i wykaże właściwą podstawę rekompensaty.

Źródła

• Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 825 z późn. zm., w szczególności art. 5, art. 34, art. 122, art. 248, art. 312 i art. 682.
• Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1691, w szczególności art. 129 i art. 130.
• Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 19 kwietnia 2024 r. w sprawie świadczenia pieniężnego dla żołnierzy pełniących terytorialną służbę wojskową, żołnierzy aktywnej rezerwy i żołnierzy pasywnej rezerwy, Dz.U. z 2024 r. poz. 616.