Przeznaczenie pojazdu na cele obronne – odszkodowanie i odwołanie

Przeznaczenie samochodu, przyczepy, naczepy albo maszyny na cele obronne jest jednym ze świadczeń rzeczowych przewidzianych w ustawie o obronie Ojczyzny. Obowiązek może zostać nałożony nie tylko na przedsiębiorcę, lecz także na osobę fizyczną posiadającą pojazd odpowiadający potrzebom Sił Zbrojnych albo innej uprawnionej jednostki.

Trzeba odróżnić dwa zdarzenia: wydanie decyzji o przeznaczeniu pojazdu oraz późniejsze wezwanie do jego faktycznego dostarczenia. Zakwestionowanie samego wyboru pojazdu wymaga wniesienia odwołania od decyzji. Po otrzymaniu wezwania możliwości działania są znacznie bardziej ograniczone, ponieważ od wezwania nie przysługuje odwołanie.

Jaki obowiązek lub przydział powstaje

Świadczenie rzeczowe polega na czasowym oddaniu posiadanego pojazdu do używania na potrzeby obrony państwa, sprawdzenia gotowości mobilizacyjnej, ćwiczeń wojskowych, zwalczania klęsk żywiołowych, likwidowania ich skutków albo zarządzania kryzysowego.

Decyzję administracyjną wydaje wójt, burmistrz albo prezydent miasta na wniosek uprawnionego organu lub kierownika jednostki organizacyjnej. W sprawach dotyczących potrzeb Sił Zbrojnych wnioskodawcą może być między innymi szef wojskowego centrum rekrutacji. Decyzja powinna wskazywać konkretny pojazd albo rodzaj rzeczy objętej obowiązkiem oraz zostać doręczona posiadaczowi wraz z uzasadnieniem.

Adresatem decyzji jest posiadacz rzeczy, a więc nie zawsze osoba ujawniona w dowodzie rejestracyjnym jako właściciel. Znaczenie może mieć faktyczne i prawne władanie pojazdem, przykładowo na podstawie leasingu, najmu albo innej umowy. W takiej sytuacji trzeba sprawdzić zarówno treść decyzji, jak i warunki umowy z właścicielem pojazdu.

W czasie pokoju jednorazowy czas używania pojazdu co do zasady nie może przekroczyć:

• 48 godzin – gdy pojazd jest pobierany w celu sprawdzenia gotowości mobilizacyjnej Sił Zbrojnych,
• 7 dni – gdy pojazd jest potrzebny w związku z ćwiczeniami wojskowymi.

Obowiązek może być nakładany najwyżej trzy razy w roku, przy czym wykorzystanie pojazdu przez okres do 7 dni w związku z ćwiczeniami wojskowymi może nastąpić tylko raz w roku. Do czasu świadczenia wlicza się także niezbędny czas dostarczenia pojazdu oraz jego powrotu, jednak zasadniczo nie więcej niż dwie godziny. Ograniczenia te nie mają pełnego zastosowania do rzeczy wykorzystywanych w celu zwalczania klęsk żywiołowych i likwidowania ich skutków.

Doręczenie i termin wykonania

Decyzja o przeznaczeniu pojazdu powinna zostać doręczona posiadaczowi na piśmie wraz z uzasadnieniem. Od dnia prawidłowego doręczenia liczy się 14-dniowy termin na wniesienie odwołania. Należy zachować kopertę, urzędowe poświadczenie odbioru albo elektroniczne potwierdzenie doręczenia, ponieważ dokument ten pozwala ustalić ostatni dzień terminu.

Po uzyskaniu przez decyzję cechy ostateczności posiadacz może zostać wezwany przez wójta, burmistrza albo prezydenta miasta do faktycznego dostarczenia pojazdu. Wezwanie co do zasady doręcza się co najmniej 14 dni przed terminem wykonania świadczenia. Wyjątek dotyczy sprawdzania gotowości mobilizacyjnej Sił Zbrojnych, w ramach którego wezwanie może zostać doręczone z krótszym wyprzedzeniem.

Od wezwania do wykonania świadczenia odwołanie nie przysługuje. Wezwaniu nadaje się rygor natychmiastowej wykonalności w określonym w nim terminie. Posiadacz ma obowiązek dostarczyć pojazd w oznaczonym miejscu i czasie. W samej decyzji o przeznaczeniu rzeczy organ może również zastrzec obowiązek wykonania świadczenia bez wydawania późniejszego, odrębnego wezwania.

Po otrzymaniu wezwania trzeba zweryfikować przede wszystkim:

• dane posiadacza i oznaczenie pojazdu, w szczególności markę, model, numer rejestracyjny i numer VIN,
• miejsce oraz dokładny termin dostarczenia pojazdu,
• jednostkę, na rzecz której świadczenie ma być wykonane,
• wyposażenie, dokumenty, kluczyki i inne elementy, które mają zostać przekazane wraz z pojazdem,
• czy obowiązek dotyczy wyłącznie udostępnienia pojazdu, czy również jego dostarczenia przez wskazaną osobę.

Właściciel lub posiadacz pojazdu może równolegle otrzymać dokument dotyczący osobistego obowiązku wojskowego. Zasady odnoszące się do powołania na ćwiczenia wojskowe są jednak odrębne od procedury przeznaczenia pojazdu na świadczenie rzeczowe.

Wyłączenia, reklamowanie i odwołanie

Od decyzji o przeznaczeniu pojazdu na cele świadczeń rzeczowych posiadacz może odwołać się do wojewody w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji. Odwołanie składa się za pośrednictwem wójta, burmistrza albo prezydenta miasta, który wydał decyzję. Nie należy wysyłać go bezpośrednio do wojewody, chyba że pouczenie zawarte w decyzji wskazuje szczególny sposób wniesienia pisma.

Odwołanie nie musi mieć rozbudowanej formy prawniczej. Powinno jednak jednoznacznie wskazywać, że posiadacz nie zgadza się z decyzją, określać zaskarżoną decyzję oraz zawierać konkretne argumenty i dowody.

Znaczenie mogą mieć w szczególności następujące zarzuty:

• pojazd nie pozostaje w posiadaniu adresata decyzji,
• dane pojazdu podane w decyzji są nieprawidłowe,
• pojazd został sprzedany, zwrócony leasingodawcy, skradziony, zniszczony albo trwale wycofany z eksploatacji,
• jego stan techniczny uniemożliwia bezpieczne wykorzystanie zgodnie z przeznaczeniem,
• rzecz należy do kategorii wyłączonej ustawowo z obowiązku świadczeń rzeczowych,
• organ nie wyjaśnił stanu faktycznego, pominął przedstawione dowody albo nie uzasadnił wyboru konkretnego pojazdu,
• wydanie pojazdu jest niewykonalne z przyczyn prawnych lub faktycznych, których organ nie zbadał.

Nie każde utrudnienie w prowadzeniu działalności gospodarczej albo życiu prywatnym doprowadzi automatycznie do uchylenia decyzji. W odwołaniu trzeba wykazać konkretny skutek i poprzeć go dokumentami, przykładowo umową leasingu, zaświadczeniem serwisu, dokumentacją szkody całkowitej, potwierdzeniem zbycia pojazdu albo dowodami jego niezbędności dla wykonywania szczególnych zadań.

Potoczne określenie reklamowania pojazdu nie oznacza osobnej, uniwersalnej procedury identycznej z reklamacją konsumencką. Zależnie od etapu sprawy działaniem właściwym może być:

• odwołanie od nieostatecznej decyzji,
• wniosek o zmianę lub uchylenie decyzji po zmianie stanu faktycznego,
• niezwłoczne zawiadomienie organu o sprzedaży, utracie, zniszczeniu lub zmianie posiadacza pojazdu,
• przedstawienie dowodów, że pojazd nie może być przedmiotem świadczenia rzeczowego.

Posiadacz objęty ostateczną decyzją ma obowiązek poinformować właściwy organ o rozporządzeniu pojazdem, na przykład jego sprzedaży, w terminie 30 dni. Zmiana posiadacza, utrata, zniszczenie albo uszkodzenie uniemożliwiające wykorzystanie rzeczy zgodnie z jej przeznaczeniem stanowią podstawę do uchylenia dotychczasowej decyzji.

Problemy zdrowotne osoby wskazanej do dostarczenia pojazdu mogą mieć znaczenie dla sposobu wykonania obowiązku, ale nie zawsze powodują wygaśnięcie decyzji dotyczącej samego samochodu. Odrębne zasady dotyczą sytuacji, w której występuje zmiana terminu z powodu choroby w ramach osobistego obowiązku stawiennictwa.

Ryczałt za używanie pojazdu

Za faktyczne używanie pojazdu przysługuje posiadaczowi ryczałt. Ma on uwzględniać szkodę poniesioną wskutek dostarczenia rzeczy oraz jej amortyzację. Ryczałt wypłaca jednostka organizacyjna, na której rzecz świadczenie zostało wykonane, według właściwych dobowych stawek podlegających waloryzacji.

Ryczałt nie jest tym samym co odszkodowanie. Ryczałt stanowi zapłatę związaną z prawidłowym używaniem pojazdu w ramach świadczenia, natomiast odszkodowanie służy naprawieniu szkód związanych między innymi z uszkodzeniem, zniszczeniem, utratą albo używaniem rzeczy w sposób niezgodny z jej właściwościami lub przeznaczeniem.

Odszkodowanie za uszkodzenie, zniszczenie lub utratę

Jednostka korzystająca z pojazdu powinna zwrócić go w stanie niepogorszonym, z uwzględnieniem prawidłowego zużycia wynikającego z dozwolonego używania. Przed zwrotem należy dokonać oceny stanu technicznego. Powinni w niej uczestniczyć przedstawiciel jednostki zwracającej oraz posiadacz pojazdu albo jego przedstawiciel.

Jeżeli strony różnią się w ocenie stanu pojazdu, mogą skorzystać z opinii rzeczoznawcy. Wyniki oględzin, opis uszkodzeń i ewentualną opinię należy ująć w protokole. Nie należy podpisywać protokołu bez wpisania zastrzeżeń, jeżeli dokument nie odzwierciedla rzeczywistego stanu samochodu.

Odszkodowanie może przysługiwać w razie:

• utraty pojazdu,
• całkowitego albo częściowego zniszczenia,
• uszkodzeń powstałych podczas wykonywania świadczenia,
• szkód wynikających z korzystania z pojazdu niezgodnie z jego właściwościami lub przeznaczeniem.

Wniosek o odszkodowanie należy co do zasady zgłosić w terminie 12 miesięcy od otrzymania dokumentu będącego podstawą rozliczenia szkody, w szczególności odpowiedniego poświadczenia albo protokołu oceny stanu technicznego. Wysokość odszkodowania powinna zostać ustalona nie później niż w ciągu 30 dni od zgłoszenia wniosku.

Przy określaniu odszkodowania bierze się pod uwagę ubytek wartości pojazdu oraz ceny rynkowe obowiązujące w dniu rozpatrywania wniosku. Kwota odszkodowania może zostać pomniejszona o świadczenie wypłacone z ubezpieczenia pojazdu. Do wniosku warto dołączyć fotografie, protokół wydania i zwrotu, kalkulację naprawy, faktury, opinię rzeczoznawcy, historię serwisową oraz dokumenty potwierdzające wartość pojazdu przed powstaniem szkody.

Skutki niestawiennictwa lub odmowy

Po otrzymaniu skutecznego wezwania posiadacz nie powinien samodzielnie uznawać, że obowiązek jest bezzasadny i z tego powodu nie dostarczać samochodu. Od wezwania nie przysługuje odwołanie, a dokumentowi nadaje się rygor natychmiastowej wykonalności w terminie w nim wskazanym.

Jeżeli po wydaniu decyzji zaszła nowa okoliczność, przykładowo pojazd został skradziony, uległ poważnemu wypadkowi albo został wcześniej sprzedany, należy natychmiast poinformować organ i przekazać dokumenty potwierdzające tę sytuację. Brak fizycznej możliwości wydania rzeczy powinien być wykazany, a nie jedynie zadeklarowany.

Uchylanie się od wykonania obowiązku świadczenia rzeczowego, umyślne utrudnianie jego wykonania albo niezawiadomienie organu o rozporządzeniu pojazdem może w czasie pokoju skutkować karą aresztu albo grzywny. Sprawy te są rozpoznawane w trybie właściwym dla wykroczeń.

W czasie mobilizacji lub wojny odpowiedzialność jest surowsza. Uchylanie się od świadczenia rzeczowego albo utrudnianie jego wykonania może prowadzić do odpowiedzialności karnej i kary pozbawienia wolności do 3 lat.

Właściciel pojazdu, który jednocześnie otrzymał wezwanie dotyczące osobistego stawiennictwa, powinien odróżnić oba obowiązki. Konsekwencje związane z niestawiennictwem na ćwiczenia wojskowe wynikają z innych przepisów niż odpowiedzialność za niewydanie rzeczy objętej świadczeniem rzeczowym.

FAQ

Czy decyzja oznacza, że wojsko od razu zabierze samochód?

Nie zawsze. Decyzja przeznacza pojazd do świadczenia rzeczowego. Faktyczne wydanie następuje po otrzymaniu wezwania, chyba że w samej decyzji nałożono obowiązek wykonania świadczenia bez odrębnego wezwania.

Ile czasu mam na odwołanie?

Odwołanie od decyzji należy wnieść w terminie 14 dni od dnia jej doręczenia. Pismo składa się za pośrednictwem wójta, burmistrza albo prezydenta miasta, który wydał decyzję.

Czy mogę odwołać się od wezwania do wydania pojazdu?

Nie. Ustawa nie przewiduje odwołania od wezwania. Dlatego argumenty przeciwko przeznaczeniu pojazdu należy podnosić przede wszystkim w odwołaniu od decyzji.

Czy sprzedaż pojazdu powoduje automatyczne wygaśnięcie obowiązku?

Nie należy zakładać automatycznego wygaśnięcia. Trzeba zawiadomić organ o sprzedaży w terminie 30 dni i przedstawić dokument potwierdzający zmianę posiadacza. Organ powinien następnie uchylić decyzję dotyczącą poprzedniego posiadacza.

Czy za udostępnienie samochodu otrzymam zapłatę?

Tak. Za używanie przedmiotu świadczenia rzeczowego przysługuje ryczałt wypłacany przez jednostkę, na której rzecz świadczenie zostało wykonane. Jego wysokość jest ustalana według właściwych stawek i okresu używania.

Czy ryczałt obejmuje również naprawę uszkodzonego pojazdu?

Nie należy utożsamiać ryczałtu z odszkodowaniem. Ryczałt przysługuje za używanie pojazdu, natomiast szkody wynikające z uszkodzenia, utraty, zniszczenia albo niewłaściwego korzystania powinny zostać rozliczone w ramach odszkodowania.

Co zrobić, jeżeli samochód jest niesprawny?

Należy niezwłocznie zawiadomić organ i przedstawić dokumentację techniczną, przykładowo zaświadczenie serwisu, wynik badania technicznego albo dokumentację szkody. Jeżeli uszkodzenie uniemożliwia wykorzystanie pojazdu zgodnie z jego przeznaczeniem, może to stanowić podstawę uchylenia decyzji.

Czy mogę odmówić wydania pojazdu, ponieważ potrzebuję go do pracy?

Sama potrzeba korzystania z samochodu nie uprawnia do samowolnej odmowy. Okoliczność tę należy przedstawić organowi w odwołaniu wraz z dowodami. Niewykonanie ostatecznego obowiązku może prowadzić do odpowiedzialności za wykroczenie albo, w czasie mobilizacji lub wojny, odpowiedzialności karnej.

Podsumowanie

Po otrzymaniu decyzji dotyczącej pojazdu należy w pierwszej kolejności ustalić datę jej doręczenia oraz sprawdzić, czy dane samochodu i posiadacza są prawidłowe. Jeżeli istnieją podstawy do zakwestionowania decyzji, odwołanie do wojewody trzeba złożyć za pośrednictwem organu pierwszej instancji w terminie 14 dni.

Przed faktycznym wydaniem pojazdu należy dokładnie udokumentować jego stan, przebieg i wyposażenie. Po zwrocie trzeba uczestniczyć w oględzinach i dopilnować wpisania wszystkich uszkodzeń do protokołu. Ryczałtu za używanie pojazdu oraz odszkodowania za szkodę dochodzi się na odrębnych podstawach, dlatego warto zgromadzić dokumentację potrzebną do obu rozliczeń.

Źródła

• Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, w szczególności art. 628–635, art. 640, art. 683 i art. 689.
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 sierpnia 2024 r. w sprawie świadczeń rzeczowych na rzecz obrony w czasie pokoju.
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 sierpnia 2024 r. w sprawie świadczeń osobistych i rzeczowych na rzecz obrony w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny.
• Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.