Mobbing i nierówne traktowanie żołnierza zawodowego

W wojsku pojęcie mobbingu jest często używane potocznie na określenie długotrwałego poniżania, zastraszania albo celowego utrudniania służby. Trzeba jednak odróżnić potoczne znaczenie tego słowa od mobbingu uregulowanego w Kodeksie pracy. Żołnierz zawodowy pozostaje w administracyjnoprawnym stosunku służbowym, a nie w stosunku pracy, dlatego podstaw ochrony należy szukać również w ustawie o obronie Ojczyzny, przepisach o równym traktowaniu, ochronie dóbr osobistych oraz procedurze skargowej.

Nie każde nieprzyjemne zdarzenie jest naruszeniem prawa. Przełożony może wymagać dyscypliny, terminowego wykonywania zadań, poprawienia błędów i zachowania odpowiedniego poziomu wyszkolenia. Granica zostaje przekroczona wtedy, gdy działania tracą racjonalny związek ze służbą, są uporczywe, poniżające, odwetowe, dyskryminujące albo polegają na nadużyciu stanowiska.

Obowiązki służbowe i granice dyspozycyjności

Zawodowa służba wojskowa opiera się na podporządkowaniu, rozkazodawstwie i zwiększonej dyspozycyjności. Żołnierz powinien liczyć się z możliwością wykonywania zadań w zmiennych godzinach, udziału w szkoleniach, dyżurach, ćwiczeniach oraz realizacji poleceń, które w warunkach zwykłego zatrudnienia mogłyby być oceniane inaczej. Sama intensywność służby, stanowczość przełożonego albo negatywna ocena wykonania zadania nie przesądzają jeszcze o mobbingu.

O niedopuszczalnym działaniu mogą natomiast świadczyć w szczególności:

• regularne wyśmiewanie żołnierza przy podwładnych lub współpracownikach;
• obrażanie, grożenie albo podważanie godności bez związku z oceną wykonywanego zadania;
• celowe izolowanie od zespołu, szkoleń lub informacji potrzebnych do służby;
• stałe przydzielanie najbardziej uciążliwych zadań wyłącznie jednej osobie bez obiektywnego uzasadnienia;
• tworzenie nieprawdziwej dokumentacji dotyczącej wyników służby;
• nakłanianie innych żołnierzy do ignorowania, ośmieszania lub szykanowania wskazanej osoby;
• stosowanie sankcji, gorszych grafików albo pomijanie w nagrodach w odwecie za złożenie skargi;
• różnicowanie sytuacji żołnierzy ze względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, religię, wyznanie, światopogląd, pochodzenie, narodowość albo orientację seksualną.

Przy ocenie sprawy znaczenie ma nie tylko subiektywne odczucie żołnierza, ale również częstotliwość i czas trwania zachowań, ich cel, kontekst służbowy oraz sposób traktowania innych osób znajdujących się w porównywalnej sytuacji. Jednorazowa ostra uwaga może naruszać godność, lecz zazwyczaj nie wystarczy do uznania, że doszło do długotrwałego nękania. Z kolei seria pozornie drobnych działań może tworzyć poważny mechanizm szykanowania.

W ustawie o obronie Ojczyzny umyślne naruszenie dóbr osobistych innego żołnierza lub innej osoby zostało wymienione jako jedno z zachowań mogących stanowić naruszenie dyscypliny wojskowej. Odpowiedzialność może więc dotyczyć także przełożonego, który wykorzystuje stanowisko do poniżania podwładnego lub przekracza swoje uprawnienia.

Zgody, zakazy i dokumenty potrzebne do skargi

Żołnierz nie potrzebuje zgody przełożonego, aby złożyć skargę dotyczącą naruszenia prawa, nienależytego wykonywania zadań, przekroczenia uprawnień lub naruszenia jego interesów. Nie musi również uprzedzać osoby, której zachowania dotyczy pismo. Skargę należy jednak skierować do organu właściwego do jej rozpatrzenia, a nie wyłącznie do osoby, przeciwko której kierowane są zarzuty.

Jeżeli zarzuty dotyczą bezpośredniego przełożonego, właściwy będzie zazwyczaj przełożony wyższego szczebla albo organ sprawujący bezpośredni nadzór nad jednostką lub osobą, której działalność jest kwestionowana. Skarga skierowana do niewłaściwego organu powinna zostać przekazana organowi właściwemu niezwłocznie, nie później niż w ciągu siedmiu dni, albo skarżący powinien zostać poinformowany, gdzie ma skierować pismo.

Skargi kierowane bezpośrednio do Ministra Obrony Narodowej rozpatruje w jego imieniu Biuro Ministra Obrony Narodowej. Samo skierowanie pisma do MON nie oznacza jednak, że minister będzie właściwy w każdej sprawie. Jeżeli problem może zostać rozpatrzony przez właściwy organ wojskowy niższego szczebla i skarga nie dotyczy jego działalności, pismo może zostać przekazane zgodnie z właściwością.

Skargę można złożyć pisemnie, elektronicznie albo ustnie do protokołu. Pismo anonimowe lub niezawierające adresu skarżącego może zostać pozostawione bez rozpoznania. Dlatego należy podać co najmniej imię i nazwisko, adres do korespondencji, jednostkę, stopień wojskowy oraz dane pozwalające zidentyfikować sprawę.

Dobrze przygotowana skarga powinna zawierać:

1. oznaczenie adresata oraz dane skarżącego;
2. opis konkretnych zdarzeń z podaniem dat, miejsc i uczestników;
3. wskazanie osoby lub osób, których działania są kwestionowane;
4. wyjaśnienie, dlaczego zachowania były bezprawne, poniżające, odwetowe albo nierówne;
5. listę dowodów, w tym dokumentów, wiadomości, rozkazów, grafików i świadków;
6. informację o wcześniejszych zgłoszeniach i reakcjach przełożonych;
7. konkretne żądanie, na przykład przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, zabezpieczenia dokumentacji, przesłuchania świadków lub zbadania odpowiedzialności dyscyplinarnej;
8. datę i podpis.

Organ powinien załatwić skargę bez zbędnej zwłoki, nie później niż w ciągu miesiąca. O sposobie jej rozpatrzenia skarżący powinien zostać zawiadomiony. Odpowiedź odmowna powinna zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne. Jeżeli skarga została uznana za bezzasadną, a skarżący ponowi ją bez wskazania nowych okoliczności, organ może podtrzymać wcześniejsze stanowisko bez wysyłania kolejnej odpowiedzi.

Skarga nie zastępuje środków przewidzianych dla konkretnego rozstrzygnięcia. Jeżeli problem dotyczy opinii służbowej, decyzji personalnej, rozkazu dotyczącego należności albo innej sprawy rozstrzyganej w odrębnym trybie, należy sprawdzić pouczenie i wnieść właściwe odwołanie lub wniosek w terminie. Złożenie samej skargi może nie zabezpieczyć prawa do zakwestionowania decyzji.

Uposażenie, czas wolny i rozliczenia

Nierówne traktowanie może przejawiać się nie tylko w wypowiedziach przełożonego. Istotne mogą być także decyzje dotyczące uposażenia, nagród, terminów urlopu, przydziału służb, dyżurów, czasu wolnego, szkoleń lub możliwości rozwoju zawodowego. Sam fakt, że jeden żołnierz otrzymał nagrodę, a drugi jej nie otrzymał, nie dowodzi naruszenia. Trzeba wykazać, że osoby znajdowały się w porównywalnej sytuacji, a zastosowane rozróżnienie nie miało obiektywnego i służbowego uzasadnienia.

Jeżeli gorsze traktowanie pozostaje w związku z chronioną cechą, taką jak płeć, wiek, niepełnosprawność, religia, wyznanie, światopogląd, pochodzenie etniczne, narodowość lub orientacja seksualna, sprawa może mieścić się w zakresie ustawy o równym traktowaniu. Osoba dochodząca roszczeń powinna uprawdopodobnić naruszenie. Następnie podmiot, któremu zarzucono nierówne traktowanie, powinien wykazać, że do naruszenia nie doszło albo że odmienne traktowanie miało obiektywną podstawę.

Nie każda niesprawiedliwość jest jednak dyskryminacją w rozumieniu tej ustawy. Jeżeli przyczyną konfliktu jest osobista niechęć przełożonego, spór dotyczący sposobu wykonywania zadań albo chęć odwetu za krytykę, mogą istnieć inne podstawy ochrony, w szczególności przepisy o skargach, odpowiedzialności dyscyplinarnej i ochronie dóbr osobistych.

Przy sporach o grafiki, nadmierne obciążenie oraz brak rekompensaty znaczenie mają przepisy o czasie służby. Zadania powinny być zasadniczo ustalane w sposób pozwalający na ich wykonanie w ramach 40 godzin służby tygodniowo, a czas wykonywania zadań nie powinien przekraczać przeciętnie 48 godzin w tygodniu w czteromiesięcznym okresie rozliczeniowym. Za czas przekraczający 40 godzin przysługuje co do zasady czas wolny w takim samym wymiarze, z uwzględnieniem ustawowych wyjątków.

Szczegółowe zasady omawiają artykuły dotyczące czasu służby i nadgodzin oraz tego, jak rozliczany jest czas służby żołnierza podczas szkoleń, defilad i podróży służbowych.

Jeżeli nierówne traktowanie dotyczy odmowy udzielenia wolnego z konkretnej przyczyny, trzeba sprawdzić również przepisy regulujące zwolnienie z zajęć służbowych. W skardze należy porównać podstawy wniosków, sytuację innych żołnierzy oraz pisemne uzasadnienie odmowy.

Roszczenia z ustawy o równym traktowaniu przedawniają się po trzech latach od dnia uzyskania wiadomości o naruszeniu, nie później jednak niż po pięciu latach od zdarzenia. Nie należy zatem czekać na zakończenie wielomiesięcznego konfliktu, jeżeli skutkiem działań są wymierne straty finansowe albo pogorszenie sytuacji służbowej.

Ryzyka dyscyplinarne

Złożenie skargi w granicach prawa nie może być podstawą uszczerbku ani zarzutów wobec skarżącego. Ochrona ta nie oznacza jednak całkowitego wyłączenia odpowiedzialności za sposób działania. Żołnierz powinien przedstawiać fakty rzetelnie, unikać świadomego formułowania nieprawdziwych oskarżeń oraz przestrzegać zasad ochrony informacji niejawnych i dokumentów służbowych.

Największym błędem jest samodzielne uznanie, że konflikt z przełożonym zwalnia z wykonywania rozkazów. Odmowa wykonania lub niewykonanie rozkazu albo polecenia może stanowić naruszenie dyscypliny wojskowej. Żołnierz ma obowiązek odmówić wykonania rozkazu lub polecenia wtedy, gdy jego wykonanie łączyłoby się z popełnieniem przestępstwa. W pozostałych przypadkach należy rozdzielić wykonanie obowiązku od zakwestionowania zachowania lub rozstrzygnięcia w odpowiednim trybie.

Ryzyko dyscyplinarne może powstać między innymi wtedy, gdy żołnierz:

• samowolnie opuszcza miejsce służby lub odmawia zadań bez podstawy prawnej;
• rozpowszechnia zarzuty publicznie zamiast przekazać je właściwym organom;
• ujawnia informacje niejawne, dane operacyjne lub chronione dane innych osób;
• przedstawia świadomie nieprawdziwe dokumenty lub pomawia inne osoby;
• stosuje groźby, zniewagi albo inne niedopuszczalne metody wobec przełożonego;
• niszczy, zabiera lub kopiuje dokumentację z naruszeniem obowiązujących zasad.

Jednocześnie przełożony może odpowiadać dyscyplinarnie za przekroczenie uprawnień, niedopełnienie obowiązków, nadużycie stanowiska, naruszenie zasad etyki wojskowej oraz umyślne naruszenie dóbr osobistych innego żołnierza. Jeżeli opisane zachowania obejmują przemoc, groźby, uporczywe nękanie, fałszowanie dokumentów albo inne czyny mogące stanowić przestępstwo, poza skargą służbową może być potrzebne zawiadomienie właściwego organu ścigania, w szczególności prokuratury lub Żandarmerii Wojskowej.

W przypadku pogorszenia stanu zdrowia należy zadbać o dokumentację medyczną i skorzystać z dostępnej pomocy. Dokumentacja powinna wskazywać objawy, czas ich wystąpienia oraz leczenie. Samo zaświadczenie o stresie nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności przełożonego, ale może mieć znaczenie razem z pozostałymi dowodami.

FAQ

Czy przepisy Kodeksu pracy o mobbingu dotyczą żołnierza zawodowego?

Co do zasady nie stosuje się ich bezpośrednio, ponieważ żołnierz pozostaje w administracyjnoprawnym stosunku służbowym, a nie w stosunku pracy. Nie oznacza to jednak braku ochrony. Podobne zachowania mogą naruszać dobra osobiste, zasadę równego traktowania, przepisy służbowe i dyscyplinę wojskową.

Do kogo należy skierować skargę na przełożonego?

Zazwyczaj do przełożonego wyższego szczebla albo organu sprawującego bezpośredni nadzór nad osobą lub jednostką, której dotyczy skarga. Gdy pismo trafi do organu niewłaściwego, powinno zostać przekazane według właściwości w ciągu siedmiu dni albo skarżący powinien otrzymać wskazanie właściwego adresata.

Ile czasu ma organ na rozpatrzenie skargi?

Skarga powinna zostać załatwiona bez zbędnej zwłoki, nie później niż w ciągu miesiąca. W razie opóźnienia organ powinien poinformować o przyczynach zwłoki i dalszym terminie załatwienia sprawy.

Czy istnieje termin na złożenie skargi dotyczącej szykan?

Dla zwykłej skargi w trybie Kodeksu postępowania administracyjnego nie ustanowiono jednego krótkiego terminu podobnego do terminu odwoławczego. Nie należy jednak zwlekać, ponieważ z czasem trudniej zabezpieczyć dowody, a roszczenia finansowe i cywilne mogą się przedawnić. Od decyzji, opinii lub innych rozstrzygnięć mogą biec osobne, znacznie krótsze terminy.

Czy można złożyć skargę anonimowo?

Pismo niezawierające imienia i nazwiska oraz adresu osoby wnoszącej może zostać pozostawione bez rozpoznania. Jeżeli żołnierz obawia się odwetu, powinien rozważyć sposób ograniczenia dostępu do danych oraz skonsultować wybór właściwego adresata, ale nie powinien zakładać, że anonimowa wiadomość wywoła formalne postępowanie.

Czy przełożony może ukarać żołnierza za złożenie skargi?

Nikt nie może być narażony na uszczerbek lub zarzut z powodu zgodnego z prawem złożenia skargi. Ochrona nie obejmuje jednak świadomie fałszywych oskarżeń, ujawniania informacji chronionych ani niewykonywania zgodnych z prawem rozkazów. Ewentualne działania odwetowe należy dokumentować i zgłaszać jako nowe naruszenia.

Jakie dowody są najważniejsze?

Największe znaczenie mają dokumenty sporządzone na bieżąco: rozkazy, grafiki, ewidencja czasu służby, korespondencja, opinie służbowe, wnioski, odpowiedzi przełożonych oraz zeznania świadków. Przydatna jest chronologia zdarzeń prowadzona od początku konfliktu, a w sprawach zdrowotnych także dokumentacja medyczna.

Czy żołnierz może żądać odszkodowania lub zadośćuczynienia?

Może to być możliwe, ale podstawa roszczenia zależy od charakteru naruszenia. W przypadku dyskryminacji może znaleźć zastosowanie ustawa o równym traktowaniu, a przy naruszeniu godności, dobrego imienia lub zdrowia przepisy o ochronie dóbr osobistych. Trzeba osobno ustalić właściwy sąd, stronę pozwaną, wysokość roszczenia i dostępne dowody.

Czy złożenie skargi wstrzymuje wykonanie rozkazu albo decyzji?

Nie. Skarga dotycząca zachowania przełożonego co do zasady nie wstrzymuje wykonania rozkazu, decyzji lub obowiązku służbowego. Żołnierz powinien skorzystać z właściwego środka zaskarżenia, a wykonania rozkazu odmówić wtedy, gdy jego wykonanie łączyłoby się z popełnieniem przestępstwa.

Podsumowanie

Żołnierz zawodowy ma obowiązek podporządkowania się zasadom służby, ale przełożony nie może wykorzystywać hierarchii do poniżania, odwetu, dyskryminacji ani umyślnego naruszania dóbr osobistych. Najważniejsze jest szybkie zabezpieczenie dokumentów, sporządzenie chronologii zdarzeń i wybranie właściwej procedury.

Przed złożeniem pisma należy ustalić, czy sprawa wymaga zwykłej skargi, zawiadomienia dyscyplinarnego, odwołania od konkretnego rozstrzygnięcia, zgłoszenia organom ścigania czy dochodzenia roszczeń przed sądem. W bardziej złożonych sprawach kilka tych działań trzeba podjąć równolegle.

Źródła

• Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, w szczególności art. 275 oraz art. 348–353.
• Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, dział VIII, w szczególności art. 225, art. 227, art. 231 oraz art. 237–239.
• Ustawa z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania, w szczególności art. 3, art. 8 oraz art. 13–17.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 23, art. 24 i art. 448.
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 8 stycznia 2002 r. w sprawie organizacji przyjmowania i rozpatrywania skarg i wniosków.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2019 r., sygn. akt V CZ 41/19.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.