Zwolnienie żołnierza z zajęć służbowych na kilka godzin

Czy żołnierz zawodowy może wyjść ze służby na dwie godziny?

Nie istnieje jedno, ogólne uprawnienie żołnierza zawodowego do wyjścia ze służby na kilka godzin tylko dlatego, że ma prywatną sprawę do załatwienia. Zawodowa służba wojskowa nie jest zwykłym stosunkiem pracy, a wykonywanie zadań w jednostce podlega rozkazom, planowi zajęć, potrzebom służby i decyzjom przełożonych.

Nie oznacza to jednak, że krótkie zwolnienie jest zawsze niemożliwe. Trzeba rozróżnić trzy sytuacje: nagłe zdarzenie rodzinne, planowaną sprawę osobistą oraz rozliczenie czasu wolnego za wcześniej wykonywane zadania ponad normę. Każda z nich ma inną podstawę, inny tryb i inne skutki dla uposażenia.

Najbardziej ryzykowne jest potraktowanie krótkiego wyjścia jako „dogadania się” bez żadnego śladu w dokumentach. Jeżeli później powstanie spór, dla żołnierza znaczenie będą miały: raport, zgoda przełożonego, ewidencja czasu służby, potwierdzenie nagłego zdarzenia albo inny dokument wskazujący, że nieobecność była usprawiedliwiona.

Kiedy można powołać się na siłę wyższą?

Aktualne przepisy przewidują dla żołnierza zawodowego zwolnienie od zajęć służbowych z powodu działania siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, jeżeli natychmiastowa obecność żołnierza jest niezbędna. Wynika to z art. 284 ust. 1 ustawy o obronie Ojczyzny, który odsyła w tym zakresie do zasad i wymiaru określonych w Kodeksie pracy.

W praktyce chodzi więc o sytuacje nagłe, a nie o zwykłe sprawy prywatne. Przykładem może być telefon ze szkoły o wypadku dziecka, nagła choroba małżonka wymagająca natychmiastowego odbioru z przychodni albo wypadek rodzica, przy którym obecność żołnierza jest konieczna. Nie będzie tym natomiast planowana wizyta w banku, odbiór przesyłki, rutynowa wizyta urzędowa czy prywatna sprawa możliwa do przełożenia.

Przy zwolnieniu z powodu siły wyższej znaczenie ma również sposób rozliczenia. Kodeks pracy przewiduje wymiar 2 dni albo 16 godzin w roku kalendarzowym, a o sposobie korzystania decyduje pierwszy wniosek w danym roku. U żołnierza zawodowego za taki okres przysługuje 50% uposażenia zasadniczego wraz z dodatkami o charakterze stałym, zgodnie z art. 454 ust. 1 pkt 3 ustawy o obronie Ojczyzny.

Zwolnienie na opiekę nad najbliższym członkiem rodziny

Odrębną podstawą jest art. 281 ust. 15 ustawy o obronie Ojczyzny. Zgodnie z nim żołnierz zawodowy może otrzymać zwolnienie od zajęć służbowych w przypadku konieczności sprawowania osobistej opieki nad najbliższym członkiem rodziny, gdy opieki nie może sprawować małżonek żołnierza albo inny członek rodziny. Limit tego zwolnienia wynosi łącznie 50 dni roboczych w roku kalendarzowym.

Najbliższymi członkami rodziny w tym zakresie są małżonek, dzieci i rodzice. To ważne, bo przepis nie obejmuje każdej osoby bliskiej w potocznym rozumieniu. Jeżeli żołnierz opiekuje się np. dziadkiem, rodzeństwem albo konkubentem, trzeba bardzo ostrożnie ocenić, czy można powołać się na ten przepis, czy raczej szukać innego rozwiązania organizacyjnego.

To zwolnienie ma charakter opiekuńczy i co do zasady jest rozliczane w dniach roboczych, a nie jako dowolne pojedyncze godziny. Dlatego przy potrzebie wyjścia tylko na dwie godziny trzeba ustalić, czy faktycznie chodzi o opiekę w rozumieniu ustawy, czy o krótką zmianę organizacji służby, zwolnienie z powodu siły wyższej albo wykorzystanie czasu wolnego.

Planowana sprawa osobista a zgoda dowódcy

Jeżeli powodem wyjścia jest zwykła, planowana sprawa osobista, żołnierz nie powinien przedstawiać jej jako nagłej sytuacji rodzinnej. W takim przypadku podstawowe znaczenie ma zgoda przełożonego i organizacja służby w jednostce. Dowódca może ocenić, czy wyjście nie koliduje z wykonywaniem obowiązków, planem dnia, szkoleniem, dyżurem, odprawą albo zabezpieczeniem sprzętu.

Szerszy kontekst praw, obowiązków i dyspozycyjności przedstawia poradnik o służbie zawodowej żołnierza.

Rozporządzenie w sprawie czasu służby żołnierzy zawodowych dopuszcza, aby w indywidualnie uzasadnionych przypadkach, w szczególności ze względu na dojazd do miejsca pełnienia służby albo sprawy rodzinne, dowódca jednostki ustalił żołnierzowi inne godziny służby, jeżeli nie koliduje to z wykonywaniem obowiązków. To nie jest jednak to samo co automatyczne prawo do opuszczenia zajęć na żądanie.

Dlatego przy planowanej sprawie najlepiej złożyć raport odpowiednio wcześniej. W raporcie warto wskazać dokładną datę, godziny nieobecności, powód, propozycję zabezpieczenia zadań oraz informację, czy żołnierz wnosi o zmianę godzin służby, czas wolny czy jedynie jednorazową zgodę organizacyjną.

Brak nadgodzin — dlaczego to ma znaczenie?

Jeżeli żołnierz nie ma czasu wolnego do rozliczenia za wcześniej wykonywane zadania, odpada jeden z praktycznych argumentów za krótkim zwolnieniem. Zgodnie z rozporządzeniem, żołnierzowi, który na polecenie dowódcy albo osoby upoważnionej wykonywał zadania służbowe ponad normę czasu służby, udziela się czasu wolnego w tym samym wymiarze czasowym. Taki czas powinien wynikać z ewidencji.

Nie wystarczy więc samo przekonanie żołnierza, że „zostawał po godzinach”. Kluczowe są dokumenty: polecenie wykonania zadań, ewidencja czasu służby, termin wykorzystania czasu wolnego oraz numer rozkazu lub decyzji dowódcy albo osoby upoważnionej. Bez tego żołnierzowi trudniej wykazać, że żąda nie zwykłego zwolnienia, lecz rozliczenia czasu służby.

Jak napisać raport o zwolnienie z zajęć służbowych?

Raport powinien być krótki, rzeczowy i możliwy do zweryfikowania. Najlepiej wskazać w nim: datę, godzinę wyjścia i powrotu, powód, podstawę faktyczną, wpływ na zadania służbowe, sposób zabezpieczenia obowiązków oraz informację, czy żołnierz powołuje się na siłę wyższą, opiekę nad członkiem rodziny, czas wolny za służbę ponad normę czy prośbę organizacyjną.

Przykładowo: „Proszę o zwolnienie od zajęć służbowych w dniu … w godzinach od … do … z powodu nagłej choroby dziecka i konieczności osobistego stawienia się w szkole. Drugi rodzic nie może zapewnić opieki. Po powrocie wykonam …, a w czasie mojej nieobecności zadanie … może zostać zabezpieczone przez …”. Taka treść jest dużo silniejsza niż ogólne stwierdzenie „mam sprawę prywatną”.

Jeżeli sprawa jest nagła, żołnierz może najpierw powiadomić przełożonego telefonicznie lub w inny przyjęty sposób. Potem warto jak najszybciej utrwalić przebieg sprawy w raporcie, wiadomości służbowej albo innym dokumencie. Przy sporze brak dokumentacji zwykle utrudnia wykazanie, że nieobecność była usprawiedliwiona.

Czego nie robić przy krótkim wyjściu z jednostki?

Największym błędem jest samowolne opuszczenie miejsca wykonywania obowiązków. Nawet dwugodzinna nieobecność może mieć znaczenie, jeżeli żołnierz był ujęty w planie zajęć, miał pełnić dyżur, odpowiadał za sprzęt, dokumenty, pojazd albo bezpieczeństwo innych osób. W wojsku czas i miejsce wykonywania obowiązków są elementem dyscypliny służbowej, a nie wyłącznie kwestią organizacyjną.

Drugim błędem jest podawanie nieprawdziwej podstawy. Jeżeli chodzi o planowaną wizytę prywatną, nie należy przedstawiać jej jako siły wyższej. Jeżeli chodzi o opiekę nad członkiem rodziny, trzeba wykazać, że opieka jest osobista i nie może jej zapewnić inna osoba. Jeżeli chodzi o czas wolny za służbę ponad normę, trzeba wskazać ewidencję i wcześniejsze polecenie.

Trzecim błędem jest brak reakcji na odmowę. Jeżeli przełożony odmawia, warto ustalić, czy powodem jest plan zajęć, brak podstawy prawnej, brak dokumentów czy możliwość załatwienia sprawy w innym terminie. W niektórych sytuacjach wystarczy poprawić raport albo zaproponować inną godzinę; w innych konieczne może być zachowanie pisemnego śladu dla dalszej drogi służbowej.

Co zrobić, gdy dowódca odmawia?

Nie każda odmowa będzie bezprawna. Dowódca może odmówić, gdy wyjście dezorganizuje służbę, koliduje z ważnymi zajęciami, brak jest zastępstwa albo żołnierz nie wykazał podstawy do zwolnienia. Inaczej należy ocenić sytuację, w której żołnierz wskazuje nagły wypadek rodzinny, a przełożony w ogóle nie bada okoliczności i odmawia automatycznie.

W razie odmowy warto poprosić o jej uzasadnienie albo złożyć raport w sposób pozwalający wykazać, co było przedmiotem prośby. Jeżeli sprawa dotyczy rzeczywistej siły wyższej albo opieki nad najbliższym członkiem rodziny, dokumentacja ma zasadnicze znaczenie. Może też pokazać, czy żołnierz działał lojalnie wobec służby i próbował zabezpieczyć obowiązki. Jeżeli odmowy są powtarzalne, wybiórcze i dotyczą tylko konkretnego żołnierza, warto ocenić, czy problem nie wchodzi w zakres opisany w poradniku żołnierz zawodowy a mobbing i nierówne traktowanie.

FAQ

Czy żołnierz zawodowy ma prawo do dwóch godzin wolnego na prywatną sprawę?

Nie ma ogólnego prawa do dowolnego zwolnienia godzinowego na prywatne sprawy. Jeżeli sprawa jest planowana, potrzebna jest zgoda przełożonego i brak kolizji z obowiązkami służbowymi.

Czy żołnierz może skorzystać ze zwolnienia z powodu siły wyższej w godzinach?

Tak, jeżeli spełnione są warunki z art. 284 ust. 1 ustawy o obronie Ojczyzny i art. 148¹ Kodeksu pracy: chodzi o pilną sprawę rodzinną spowodowaną chorobą lub wypadkiem, a natychmiastowa obecność żołnierza jest niezbędna. Limit z Kodeksu pracy wynosi 2 dni albo 16 godzin w roku kalendarzowym.

Czy za zwolnienie z powodu siły wyższej żołnierz zachowuje pełne uposażenie?

Nie. Zgodnie z ustawą o obronie Ojczyzny za okres zwolnienia z powodu działania siły wyższej przysługuje 50% uposażenia zasadniczego wraz z dodatkami o charakterze stałym.

Czy zwolnienie na opiekę nad rodziną można wziąć na dwie godziny?

Trzeba zachować ostrożność. Zwolnienie z art. 281 ust. 15 ustawy o obronie Ojczyzny jest limitowane w dniach roboczych i dotyczy osobistej opieki nad małżonkiem, dzieckiem lub rodzicem. Przy krótkim wyjściu warto ustalić, czy właściwsza jest siła wyższa, zmiana godzin służby albo inne rozwiązanie organizacyjne.

Czy dowódca może ustalić inne godziny służby?

Tak, w indywidualnie uzasadnionych przypadkach, m.in. ze względu na dojazd albo sprawy rodzinne, dowódca jednostki może ustalić inne godziny służby, jeżeli nie koliduje to z obowiązkami żołnierza.

Czy ustna zgoda przełożonego wystarczy?

W nagłej sytuacji ustna zgoda może być praktycznie konieczna, ale dla bezpieczeństwa warto ją później potwierdzić raportem, wiadomością służbową albo innym dokumentem. Brak śladu w dokumentach może utrudnić obronę stanowiska żołnierza.

Co grozi za samowolne opuszczenie miejsca służby?

Konsekwencje zależą od okoliczności, długości nieobecności, charakteru zadań i skutków dla jednostki. Samowolne opuszczenie miejsca wykonywania obowiązków może jednak prowadzić do odpowiedzialności służbowej lub dyscyplinarnej.

Podstawy prawne

• art. 281 ust. 15–17, art. 284 ust. 1 oraz art. 454 ust. 1 ustawy z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, tekst ujednolicony na dzień 7 lipca 2026 r., ELI – ustawa o obronie Ojczyzny,
• art. 148¹ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, dotyczący zwolnienia od pracy z powodu działania siły wyższej, ELI – Kodeks pracy,
• § 4, § 7, § 8 i § 10 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 18 października 2023 r. w sprawie czasu służby żołnierzy zawodowych, ELI – rozporządzenie o czasie służby.