Grafik służb i godziny ponadwymiarowe żołnierza zawodowego

Jakie przepisy regulują czas służby żołnierza zawodowego?

Podstawową regulacją jest art. 275 ustawy o obronie Ojczyzny. Zgodnie z tym przepisem wymiar czasu służby żołnierzy zawodowych jest określony ich zadaniami służbowymi. Przełożeni powinni ustalać te zadania tak, aby można je było wykonać w ramach 40 godzin służby w tygodniu.

Ustawa wprowadza także limit przeciętnie 48 godzin służby w tygodniu w 4-miesięcznym okresie rozliczeniowym. Jeżeli czas służby przekracza 40 godzin w tygodniu, żołnierzowi zawodowemu przysługuje czas wolny od służby w takim samym wymiarze.

Żołnierzowi zawodowemu przysługuje co do zasady co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku w każdej dobie oraz 24 godziny nieprzerwanego odpoczynku w okresie 7-dniowym. Trzeba jednak uwzględnić wyjątki ustawowe, zwłaszcza przy dyżurach, ćwiczeniach, szkoleniach, zadaniach nadzwyczajnych, służbie poza granicami państwa oraz zadaniach szczególnie istotnych dla Sił Zbrojnych.

Czy grafik służb trzeba przekazać tydzień wcześniej?

Nie ma ogólnego przepisu, który nakazywałby przekazanie żołnierzowi zawodowemu grafiku służb z tygodniowym wyprzedzeniem. Art. 129 § 3 Kodeksu pracy przewiduje taki termin dla pracowników, ale żołnierz zawodowy pozostaje w stosunku służbowym, a nie w zwykłym stosunku pracy.

W praktyce rozkład służby może wynikać z planu służb, harmonogramu dyżurów, rozkazu dziennego, rozkazu dowódcy albo bieżącego polecenia służbowego. Szczególnie w jednostkach wykonujących zadania dyżurne, ochronne, szkoleniowe lub operacyjne zmiany planu mogą być uzasadnione potrzebami służby.

Brak sztywnego terminu nie oznacza jednak, że grafik może służyć do obchodzenia przepisów o czasie służby. Jeżeli zmiany powodują wykonywanie zadań ponad normę, czas ten powinien zostać prawidłowo odnotowany i rozliczony zgodnie z ustawą oraz rozporządzeniem MON.

Podstawowy rozkład czasu służby i możliwość jego zmiany

Rozporządzenie MON z 18 października 2023 r. przyjmuje jako podstawowy model wykonywanie zadań w ramach 40 godzin służby w 5-dniowym tygodniu służby, z wyłączeniem dni ustawowo wolnych od pracy, od poniedziałku do piątku, w godzinach od 7.30 do 15.30. Dodatkowymi dniami wolnymi od służby są zasadniczo soboty.

Dowódca jednostki wojskowej może jednak ustalić żołnierzowi inne godziny służby w indywidualnie uzasadnionych przypadkach, zwłaszcza ze względu na dojazd do miejsca pełnienia zawodowej służby wojskowej albo sprawy rodzinne, jeżeli nie koliduje to z obowiązkami służbowymi. Gdy przemawiają za tym uzasadnione potrzeby służbowe, dowódca może także, za zgodą bezpośredniego przełożonego, ustalić inne godziny lub dni służby dla całego albo części stanu osobowego jednostki.

Do czasu służby w podstawowym rozkładzie zalicza się również czas pełnienia służby dyżurnej lub dyżuru, ale nie więcej niż 8 godzin, oraz czas wykonywania zadań służbowych poza jednostką w wymiarze przekraczającym normę, w tym w ramach podróży służbowej, kursu, szkolenia lub kontroli.

Osobne zasady dotyczą żołnierzy wykonujących zadania w warunkach szczególnie uciążliwych albo szczególnie szkodliwych dla zdrowia. W takich przypadkach dowódca ustala czas służby z uwzględnieniem przepisów o ochronie pracowników zatrudnionych w takich warunkach.

Kiedy żołnierz ma prawo do czasu wolnego za służbę ponad normę?

Jeżeli żołnierz na polecenie dowódcy jednostki wojskowej albo osoby przez niego upoważnionej wykonywał zadania służbowe w wymiarze przekraczającym w danym tygodniu czas służby określony w rozporządzeniu, udziela mu się czasu wolnego w tym samym wymiarze czasowym.

Nie należy jednak automatycznie przenosić pojęcia nadgodzin z prawa pracy na służbę wojskową. W wojsku trzeba ustalić, czy chodziło o zwykłe wykonywanie zadań ponad tygodniową normę, dyżur, służbę dyżurną, etatowy dyżur, ćwiczenia, szkolenie, podróż służbową albo zadanie objęte ustawowym wyjątkiem.

Ważne znaczenie ma też status konkretnego żołnierza. Przepisy o 40-godzinnej normie, przeciętnym limicie 48 godzin oraz odpoczynku nie mają zastosowania między innymi do oficerów zawodowych pełniących obowiązki dowódców jednostek wojskowych oraz do żołnierzy wykonujących określone zadania szczególnie istotne lub nadzwyczajne, w tym pełniących służby i dyżury, odbywających ćwiczenia i szkolenia albo pełniących służbę poza granicami państwa.

Dyżur, służba dyżurna i etatowy dyżur

Rozporządzenie rozróżnia dyżur, etatowy dyżur oraz służbę dyżurną. Dyżur to trwający 24 godziny albo wielodniowy dyżur bojowy, operacyjny, ratowniczy lub inny wprowadzony rozkazem dowódcy jednostki wojskowej. Etatowy dyżur to dyżur w stałym systemie dyżurów pełnionych w ramach obowiązków wynikających z zajmowanego stanowiska służbowego. Służba dyżurna trwa od 12 do 24 godzin i obejmuje między innymi służbę garnizonową, wewnętrzną, wartowniczą, patrolową, konwojową, asystencyjną lub operacyjną.

Żołnierza wyznaczonego do pełnienia służby dyżurnej albo dyżuru trwającego co najmniej 24 godziny zwalnia się z wykonywania innych zadań służbowych w dniu rozpoczęcia i zakończenia tej służby lub dyżuru. Jeżeli służba dyżurna lub dyżur przypada w dniu ustawowo albo dodatkowo wolnym od służby i trwa co najmniej 8 godzin, żołnierzowi udziela się za ten dzień czasu wolnego w wymiarze jednego dnia.

W pozostałych przypadkach rozliczenie zależy od rodzaju dyżuru, jego wymiaru i dnia, w którym przypadał. Dlatego przy 24-godzinnej obecności nie wystarczy policzyć godzin od zakończenia zwykłej służby do następnego poranka. Najpierw trzeba sprawdzić, czy rozkaz kwalifikował zadanie jako dyżur, służbę dyżurną, etatowy dyżur czy zwykłe zadanie służbowe ponad normę.

Przy etatowych dyżurach dowódca opracowuje plany na kolejne 28-dniowe okresy, tak aby na każdego żołnierza przypadało łącznie 160 godzin służby, w tym 6 etatowych dyżurów, 6 godzin szkolenia doskonalącego i 10 godzin do dyspozycji dowódcy jednostki. Za każdy etatowy dyżur ponad 6 w takim okresie żołnierzowi przysługuje zwolnienie z jednego dyżuru w kolejnym 28-dniowym okresie albo w najbliższym 4-miesięcznym okresie rozliczeniowym. Gdy nie można zwolnić żołnierza z dyżuru, dowódca może, za zgodą żołnierza, udzielić czasu wolnego w wymiarze jednego dnia.

24-godzinne zabezpieczenie ćwiczeń a godziny ponadwymiarowe

Jeżeli żołnierz od poniedziałku do środy pełnił służbę po 8 godzin, a od czwartku rano do piątku rano zabezpieczał 24-godzinne ćwiczenia, nie można z góry przyjąć, że zawsze należy mu się 16 godzin wolnego. Decydujące jest to, jak zadanie zostało formalnie określone i jaki był jego rzeczywisty charakter.

Jeżeli było to zwykłe polecenie wykonywania zadań ponad tygodniową normę, żołnierz może powoływać się na prawo do czasu wolnego w takim samym wymiarze. Jeżeli jednak była to służba dyżurna, dyżur albo etatowy dyżur, stosuje się zasady szczególne przewidziane w rozporządzeniu.

W praktyce żołnierz powinien sprawdzić, co wynika z rozkazu, planu służb, planu dyżurów i ewidencji. Jeżeli dokumenty nie pokazują rzeczywistego czasu wykonywania zadań albo pomijają czas ponad normę, warto złożyć pisemny wniosek drogą służbową o wyjaśnienie rozliczenia i uzupełnienie ewidencji.

Jak dokumentować czas służby i dochodzić jego rozliczenia?

Ewidencję czasu służby potwierdzającą wykonywanie zadań ponad normy prowadzi dowódca jednostki wojskowej albo osoba przez niego upoważniona, w formie pisemnej lub elektronicznej. W ewidencji odnotowuje się czas wykonywania zadań służbowych przekraczający normy, termin wykorzystania czasu wolnego oraz numer rozkazu albo decyzji o udzieleniu czasu wolnego.

Żołnierz, który uważa, że jego czas służby został błędnie rozliczony, powinien zebrać rozkazy, harmonogramy, plany dyżurów, polecenia przełożonych, potwierdzenia wyjazdów, wpisy z ewidencji oraz własne notatki z datami i godzinami. Następnie może wystąpić drogą służbową o wyjaśnienie podstawy rozliczenia oraz wskazanie, kiedy zostanie udzielony czas wolny.

Jeżeli odpowiedź jednostki jest niepełna albo sprzeczna z dokumentami, kolejnym krokiem może być pisemne ponowienie wniosku, zwrócenie się o udostępnienie właściwych zapisów ewidencji oraz opisanie, które dni i godziny nie zostały rozliczone. W sprawach spornych znaczenie ma precyzyjne zestawienie dat, godzin, rodzaju zadania i podstawy rozkazu.

FAQ

Czy żołnierz zawodowy musi dostać grafik służb tydzień wcześniej?

Nie. Przepisy dotyczące żołnierzy zawodowych nie przewidują ogólnego obowiązku przekazania grafiku z tygodniowym wyprzedzeniem. Taki termin wynika z Kodeksu pracy, ale nie stosuje się go automatycznie do zawodowej służby wojskowej.

Czy za każdą służbę powyżej 8 godzin należy się czas wolny?

Nie zawsze. Trzeba ustalić, czy doszło do wykonywania zadań ponad tygodniową normę, czy do pełnienia dyżuru, służby dyżurnej albo etatowego dyżuru. Każda z tych sytuacji może być rozliczana inaczej.

Czy 24-godzinny dyżur oznacza 16 godzin czasu wolnego?

Nie automatycznie. Przy dyżurach i służbach dyżurnych stosuje się szczególne przepisy rozporządzenia, w tym zwolnienie z innych zadań w dniu rozpoczęcia i zakończenia służby lub dyżuru. Dopiero po sprawdzeniu rozkazu i ewidencji można ocenić, jaki czas wolny przysługuje.

Kiedy żołnierzowi przysługuje czas wolny w takim samym wymiarze?

Co do zasady wtedy, gdy na polecenie dowódcy lub osoby upoważnionej wykonywał zadania służbowe w wymiarze przekraczającym w danym tygodniu czas służby określony w rozporządzeniu i sytuacja nie podlega szczególnym regułom dotyczącym dyżurów lub ustawowym wyjątkom.

Czy dowódca może zmienić godziny albo dni służby?

Tak, jeżeli przemawiają za tym uzasadnione potrzeby służbowe, dowódca może ustalić inne godziny lub dni służby dla całego albo części stanu osobowego jednostki, przy zachowaniu wymaganej zgody bezpośredniego przełożonego. Indywidualnie inne godziny mogą być też ustalone między innymi z uwagi na dojazd lub sprawy rodzinne, o ile nie koliduje to z obowiązkami służbowymi.

Co zrobić, gdy jednostka nie chce oddać czasu wolnego?

Najpierw warto wystąpić drogą służbową o wyjaśnienie rozliczenia, wskazanie podstawy prawnej i sprawdzenie ewidencji czasu służby. Do wniosku dobrze dołączyć daty, godziny, numer rozkazu, plan dyżurów i opis faktycznie wykonywanych zadań.

Czy żołnierz ma prawo do odpoczynku po służbie?

Co do zasady tak. Ustawa przewiduje co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku w każdej dobie oraz 24 godziny odpoczynku w okresie 7-dniowym. Trzeba jednak uwzględnić wyjątki, zwłaszcza przy dyżurach, ćwiczeniach, szkoleniach, zadaniach nadzwyczajnych i służbie poza granicami państwa.

Podsumowanie

Aktualne przepisy nie określają, z jakim wyprzedzeniem żołnierz zawodowy musi otrzymać grafik służb. Nie stosuje się tu automatycznie tygodniowego terminu znanego z Kodeksu pracy, ponieważ zawodowa służba wojskowa ma własne regulacje.

Najważniejsze jest prawidłowe rozliczenie rzeczywiście wykonywanych zadań. Jeżeli żołnierz wykonuje zadania ponad normę, może mieć prawo do czasu wolnego w tym samym wymiarze. Jeżeli jednak zadanie było dyżurem, służbą dyżurną albo etatowym dyżurem, trzeba zastosować szczególne reguły rozporządzenia MON.

Źródła

• Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, w szczególności art. 275 — tekst ujednolicony Kancelarii Sejmu, opracowany na podstawie Dz.U. z 2025 r. poz. 825 ze zm.
• Obwieszczenie Marszałka Sejmu RP z dnia 11 czerwca 2025 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o obronie Ojczyzny — Dz.U. 2025 poz. 825
• Rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z dnia 18 października 2023 r. w sprawie czasu służby żołnierzy zawodowych — Dz.U. 2023 poz. 2263
• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. — Kodeks pracy, art. 129 § 3, przywołany wyłącznie porównawczo — Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141 ze zm.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.