Zwolnienie z zajmowanego stanowiska bez zwolnienia ze służby

W praktyce decyzja o zwolnieniu z zajmowanego stanowiska może być dla żołnierza bardzo istotna, mimo że stosunek zawodowej służby wojskowej nadal trwa. Zmienia się bowiem jego sytuacja kadrowa, a dalszy przebieg służby zależy od podstawy zwolnienia, możliwości wyznaczenia na inne stanowisko oraz ewentualnego przeniesienia do dyspozycji.

Kluczowe jest więc ustalenie nie tylko tego, że żołnierz został zwolniony ze stanowiska, lecz także na jakiej podstawie prawnej, przez jaki organ, z jaką datą i co ma nastąpić dalej.

Jaki akt lub rozkaz wydaje organ

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Obrony Narodowej z 20 lutego 2023 r. wyznaczenie żołnierza zawodowego na stanowisko służbowe, zwolnienie ze stanowiska służbowego oraz przeniesienie do dyspozycji następują w drodze decyzji uprawnionego organu. Ustawa o obronie Ojczyzny posługuje się przy tym szerokim pojęciem decyzji, obejmującym także rozkaz personalny.

Nie należy więc zakładać, że każda informacja przekazana ustnie przez przełożonego albo sam zapis organizacyjny w jednostce jest wystarczającym rozstrzygnięciem o zwolnieniu ze stanowiska. Dla sytuacji prawnej żołnierza znaczenie ma formalna decyzja właściwego organu oraz jej treść.

Właściwość organu zależy przede wszystkim od stanowiska i korpusu. Zgodnie z art. 196 ustawy o obronie Ojczyzny właściwi są:

• Minister Obrony Narodowej – w odniesieniu do stanowisk o stopniach etatowych pułkownika, komandora i generałów lub admirałów oraz stanowisk, na które Minister wyznacza na podstawie przepisów odrębnych;
• kierownik komórki organizacyjnej właściwej do spraw kadr – w odniesieniu do pozostałych oficerów;
• dowódca jednostki wojskowej – w odniesieniu do stanowisk w korpusie podoficerów i szeregowych.

Jeżeli postępowanie jest wszczynane na wniosek właściwego dowódcy albo jego przełożonego, wniosek kadrowy powinien wskazywać między innymi aktualny i proponowany stan służby, planowaną datę zwolnienia ze stanowiska lub przeniesienia do dyspozycji oraz uzasadnienie.

Szersze zasady dotyczące statusu i praw żołnierza zawodowego warto analizować osobno od samej decyzji kadrowej o zwolnieniu ze stanowiska.

Przesłanki decyzji kadrowej

Art. 199 ustawy o obronie Ojczyzny rozróżnia sytuacje, w których żołnierza zawodowego zwalnia się z zajmowanego stanowiska, oraz sytuacje, w których organ może go zwolnić. To rozróżnienie ma znaczenie przy ocenie legalności decyzji.

Przypadki, w których zwolnienie ze stanowiska jest obowiązkowe

Żołnierza zawodowego zwalnia się z zajmowanego stanowiska służbowego, gdy:

• wojskowa komisja lekarska orzekła jego niezdolność do pełnienia zawodowej służby wojskowej w określonych jednostkach wojskowych albo na zajmowanym stanowisku;
• zlikwidowano zajmowane przez niego stanowisko służbowe;
• wymierzono mu karę dyscyplinarną określoną w art. 362 ust. 1 pkt 5 ustawy;
• udzielono mu urlopu wychowawczego w wymiarze dłuższym niż 12 miesięcy;
• upłynął termin kadencji na stanowisku służbowym.

Przypadki, w których organ może zwolnić ze stanowiska

Ustawa pozwala na fakultatywne zwolnienie ze stanowiska w dwóch sytuacjach:

• gdy przemawiają za tym potrzeby Sił Zbrojnych;
• gdy wszczęto kontrolne postępowanie sprawdzające na podstawie przepisów o ochronie informacji niejawnych.

W przypadku podstawy związanej z potrzebami Sił Zbrojnych samo użycie tego sformułowania nie powinno zastępować ustalenia rzeczywistych okoliczności sprawy. Żołnierz kwestionujący decyzję powinien sprawdzić, czy organ wskazał konkretną podstawę faktyczną oraz czy zebrane dokumenty rzeczywiście ją potwierdzają.

W przypadkach wymienionych w art. 199 ust. 1 oraz w razie zwolnienia ze względu na potrzeby Sił Zbrojnych żołnierza wyznacza się na stanowisko równorzędne lub wyższe albo przenosi do dyspozycji. Wyznaczenie na wyższe stanowisko nie dotyczy przypadku zwolnienia będącego skutkiem wskazanej w ustawie kary dyscyplinarnej. Jeżeli natomiast podstawą jest wszczęcie kontrolnego postępowania sprawdzającego, żołnierza przenosi się do dyspozycji na czas tego postępowania.

To pokazuje podstawową różnicę: decyzja o zwolnieniu z konkretnego stanowiska nie przesądza jeszcze o zakończeniu służby. Zwolnienie ze służby zawodowej jest odrębnym zagadnieniem i wymaga własnej podstawy prawnej.

Dokumenty i dostęp do akt

Przed wniesieniem odwołania warto zestawić treść decyzji z dokumentami, na których organ oparł rozstrzygnięcie. W zależności od podstawy zwolnienia mogą to być między innymi dokumenty kadrowe i etatowe, orzeczenie wojskowej komisji lekarskiej, prawomocne rozstrzygnięcie dyscyplinarne, dokumentacja dotycząca kadencji albo materiały potwierdzające wszczęcie kontrolnego postępowania sprawdzającego.

Jeżeli postępowanie podlega regułom Kodeksu postępowania administracyjnego, strona ma co do zasady prawo wglądu w akta sprawy oraz sporządzania z nich notatek, kopii i odpisów. Prawo to przysługuje także po zakończeniu postępowania. W sprawach wojskowych trzeba jednak uwzględnić ograniczenia dotyczące informacji niejawnych: art. 74 Kodeksu postępowania administracyjnego przewiduje ograniczenie dostępu do akt zawierających informacje oznaczone klauzulą tajne lub ściśle tajne, a także do akt wyłączonych ze względu na ważny interes państwowy.

Odmowa udostępnienia akt lub możliwości sporządzenia kopii powinna przybrać formę postanowienia, na które służy zażalenie. W praktyce nie warto więc poprzestawać na ustnej informacji, że danego dokumentu nie można zobaczyć.

Odwołanie, termin i wykonanie decyzji

Art. 122 ust. 1 ustawy o obronie Ojczyzny przewiduje możliwość wniesienia odwołania od decyzji wydanych w sprawach określonych w ustawie na zasadach Kodeksu postępowania administracyjnego. W typowej sprawie odwołanie wnosi się w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji, za pośrednictwem organu, który wydał decyzję.

Odwołanie nie musi być napisane językiem prawniczym. Powinno jednak jasno wskazywać, z jakim rozstrzygnięciem żołnierz się nie zgadza i czego oczekuje. W sprawie zwolnienia ze stanowiska szczególnie użyteczne jest odniesienie się do konkretnej przesłanki z art. 199 ustawy oraz do dokumentów znajdujących się w aktach.

Jeżeli decyzję w pierwszej instancji wydał Minister Obrony Narodowej, nie ma organu wyższego stopnia w rozumieniu zwykłego toku instancji. W takim przypadku zastosowanie mają zasady Kodeksu postępowania administracyjnego dotyczące wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Termin wynosi co do zasady również 14 dni od doręczenia decyzji.

Na zasadach ogólnych Kodeksu postępowania administracyjnego przed upływem terminu do wniesienia odwołania decyzja nie podlega wykonaniu, a wniesienie odwołania w terminie wstrzymuje jej wykonanie. Wyjątkiem jest między innymi sytuacja, w której decyzji nadano rygor natychmiastowej wykonalności albo natychmiastowa wykonalność wynika wprost z ustawy. Dlatego zawsze trzeba sprawdzić pouczenie i pełną treść konkretnej decyzji.

Istotne ograniczenie dotyczy kontroli sądowej. Art. 122 ust. 3 pkt 3 ustawy o obronie Ojczyzny stanowi, że skarga do sądu administracyjnego nie może być wniesiona na decyzję w sprawie wyznaczenia i przeniesienia na stanowisko służbowe, zwolnienia ze stanowiska służbowego ani przeniesienia do dyspozycji. Oznacza to, że w tej kategorii spraw szczególnego znaczenia nabiera prawidłowe wykorzystanie administracyjnego środka odwoławczego.

FAQ

Czy zwolnienie z zajmowanego stanowiska oznacza zwolnienie z wojska?

Nie. Zwolnienie z konkretnego stanowiska służbowego i zwolnienie z zawodowej służby wojskowej to odrębne instytucje. Po zwolnieniu ze stanowiska żołnierz może zostać wyznaczony na inne stanowisko albo przeniesiony do dyspozycji, zależnie od podstawy prawnej i dalszej sytuacji kadrowej.

Czy organ może zwolnić żołnierza ze stanowiska tylko dlatego, że powołuje się na potrzeby Sił Zbrojnych?

Potrzeby Sił Zbrojnych są ustawową przesłanką fakultatywnego zwolnienia ze stanowiska. Nie oznacza to jednak, że decyzja może być całkowicie dowolna. W postępowaniu odwoławczym można kwestionować między innymi ustalenia faktyczne, sposób uzasadnienia oraz zgodność rozstrzygnięcia z przepisami.

Ile czasu mam na odwołanie?

Co do zasady 14 dni od dnia doręczenia decyzji. Odwołanie wnosi się za pośrednictwem organu, który wydał decyzję. Jeżeli decyzję wydał w pierwszej instancji Minister Obrony Narodowej, zastosowanie ma wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Czy odwołanie wstrzymuje wykonanie decyzji?

Na zasadach ogólnych Kodeksu postępowania administracyjnego termin do wniesienia odwołania oraz odwołanie wniesione w terminie wstrzymują wykonanie decyzji. Nie dotyczy to jednak sytuacji, w których decyzji nadano rygor natychmiastowej wykonalności albo natychmiastowe wykonanie wynika z ustawy.

Czy mogę zobaczyć dokumenty, na podstawie których zwolniono mnie ze stanowiska?

Co do zasady strona ma prawo wglądu w akta sprawy oraz sporządzania notatek, kopii i odpisów. W sprawach wojskowych możliwe są ograniczenia związane z informacjami niejawnymi i ważnym interesem państwowym. Odmowa dostępu powinna być formalnie rozstrzygnięta, a nie przekazana wyłącznie ustnie.

Czy po zwolnieniu ze stanowiska można wyznaczyć mnie na niższe stanowisko?

Jeżeli żołnierz po zwolnieniu ze stanowiska pełni służbę w dyspozycji, wyznaczenie na niższe stanowisko na zasadach art. 194 ustawy wymaga jego pisemnej zgody i może dotyczyć stanowiska zaszeregowanego do bezpośrednio niższego stopnia etatowego. Trzeba jednak sprawdzić, jaki dokładnie tryb zastosowano w konkretnej sprawie.

Czy mogę zaskarżyć ostateczną decyzję o zwolnieniu ze stanowiska do WSA?

Nie w zwykłym trybie sądowoadministracyjnym. Ustawa o obronie Ojczyzny wprost wyłącza możliwość wniesienia skargi do sądu administracyjnego na decyzje dotyczące zwolnienia ze stanowiska służbowego oraz przeniesienia do dyspozycji.

Co jeśli zostałem nie tylko zwolniony ze stanowiska, ale także z zawodowej służby wojskowej?

Wtedy trzeba oddzielnie ocenić podstawę i tryb zwolnienia ze służby, ponieważ obowiązują inne przepisy i zakres kontroli może być inny. Jeżeli służba już ustała, odrębnym zagadnieniem może być również powrót do służby zawodowej.

Podsumowanie

Po otrzymaniu decyzji o zwolnieniu z zajmowanego stanowiska należy przede wszystkim sprawdzić jej podstawę prawną, właściwość organu, datę doręczenia, uzasadnienie oraz dalszy status kadrowy. Jeżeli rozstrzygnięcie budzi wątpliwości, warto niezwłocznie uzyskać dostęp do akt i przygotować zarzuty przed upływem 14-dniowego terminu. W tej kategorii spraw ma to szczególne znaczenie, ponieważ ustawa wyłącza późniejszą skargę do sądu administracyjnego.

Źródła

• ustawa z 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, w szczególności art. 2 pkt 3, art. 122, art. 194, art. 196, art. 199 i 200;
• rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej z 20 lutego 2023 r. w sprawie wyznaczania żołnierzy zawodowych na stanowiska służbowe i zwalniania z tych stanowisk, Dz.U. z 2023 r. poz. 413, w szczególności § 13 i § 28;
• ustawa z 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, w szczególności art. 73, 74, 127, 129 i 130.