Unikanie służby wojskowej za granicą a ENA i ekstradycja

Wyjazd za granicę a obowiązek wojskowy

Przy ocenie ryzyka nie wystarczy odpowiedzieć na pytanie, czy dana osoba przebywa poza Polską. Trzeba ustalić jej status: czy jest tylko ujęta w ewidencji wojskowej, czy została wezwana na kwalifikację wojskową, czy ma nadaną kategorię zdrowia, czy jest rezerwistą, czy otrzymała kartę powołania, czy już pełni służbę wojskową. Każdy z tych stanów prowadzi do innych skutków prawnych.

Samo zamieszkanie za granicą, praca w innym państwie albo posiadanie tam rodziny nie oznaczają automatycznie, że polskie organy nie mogą prowadzić postępowania. Takie okoliczności mogą jednak mieć znaczenie dla doręczeń, ustalenia realnej możliwości stawienia się, oceny winy, usprawiedliwienia nieobecności albo wykazania, że dana osoba nie uchylała się celowo od obowiązku.

Niestawienie się, samowolne oddalenie i dezercja

Najczęstszy błąd polega na używaniu słowa „dezercja” wobec każdej osoby, która nie chce stawić się do wojska. W prawie karnym to nie jest pojęcie potoczne. Osoba cywilna lub rezerwista, która po skutecznym powołaniu nie zgłasza się w oznaczonym terminie i miejscu do czynnej służby wojskowej, może odpowiadać na podstawie art. 144 Kodeksu karnego. Przepis ten przewiduje karę pozbawienia wolności do lat 3, a w wypadku mniejszej wagi łagodniejsze sankcje.

Inaczej wygląda sytuacja żołnierza, który już pełni służbę. Samowolne opuszczenie jednostki albo pozostawanie poza nią może podpadać pod przepisy wojskowej części Kodeksu karnego. Dezercja z art. 339 Kodeksu karnego wymaga zamiaru trwałego uchylenia się od służby; jeżeli żołnierz w czasie dezercji ucieka za granicę albo przebywając za granicą uchyla się od powrotu do kraju, odpowiedzialność jest szczególnie poważna.

Jeszcze inaczej ocenia się sytuację mobilizacji albo wojny. Taki stan trzeba odróżnić od szerszych zagrożeń hybrydowych i kryzysowych, które mogą uruchamiać inne obowiązki obronne. Art. 687 ustawy o obronie Ojczyzny przewiduje, że kto w czasie mobilizacji lub wojny, będąc powołany do czynnej służby wojskowej, nie zgłasza się do tej służby w określonym terminie i miejscu, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3.

Czy za unikanie służby może zostać wydany europejski nakaz aresztowania?

Europejski nakaz aresztowania nie jest pierwszym pismem w sprawie wojskowej. To instrument przekazania osoby między państwami członkowskimi Unii Europejskiej. Po stronie polskiej może go wydać właściwy sąd okręgowy, jeżeli istnieje podejrzenie, że osoba ścigana za przestępstwo podlegające jurysdykcji polskich sądów karnych przebywa w innym państwie UE.

W praktyce najważniejszy jest art. 607b Kodeksu postępowania karnego. Wydanie nakazu jest niedopuszczalne, jeżeli nie wymaga tego interes wymiaru sprawiedliwości. Ponadto nie wydaje się go przy postępowaniu o przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności do roku ani w celu wykonania kary pozbawienia wolności do 4 miesięcy albo innego środka izolacyjnego do 4 miesięcy. Skoro art. 144 Kodeksu karnego przewiduje w typie podstawowym karę do 3 lat pozbawienia wolności, sam próg ustawowego zagrożenia nie musi blokować ENA. Nadal jednak trzeba ocenić proporcjonalność, interes wymiaru sprawiedliwości, charakter czynu i praktykę państwa wykonującego.

Nie należy więc przyjmować dwóch skrajności. Nie jest prawdą, że każdy wyjazd po powołaniu automatycznie kończy się ENA. Nie jest też bezpieczne założenie, że przy sprawach wojskowych ENA nigdy nie zostanie wydany albo wykonany. Jeżeli sprawa dotyczy dezercji, ucieczki za granicę, wyroku do wykonania albo dodatkowych zarzutów, ryzyko rośnie.

Ekstradycja poza UE i wyjątek dla przestępstw wojskowych

Ekstradycja działa inaczej niż europejski nakaz aresztowania. W typowym ujęciu dotyczy wydania osoby przez państwo obce na podstawie umowy międzynarodowej albo przepisów krajowych. Jeżeli ktoś przebywa poza UE, trzeba sprawdzić, czy Polska ma z tym państwem odpowiednią umowę, czy państwo to wydaje własnych obywateli, czy wymaga podwójnej karalności oraz jakie przewiduje wyjątki.

Europejska konwencja o ekstradycji zawiera ważną zasadę: wydanie za przestępstwa wojskowe, które nie są przestępstwami pospolitymi, jest wyłączone z zakresu konwencji. Ta reguła może mieć znaczenie przy typowo wojskowych zarzutach, ale nie jest prostą gwarancją bezpieczeństwa. Każdą sprawę trzeba ocenić przez pryzmat dokładnej kwalifikacji czynu, treści wniosku, umów z konkretnym państwem oraz tego, czy zarzut nie obejmuje również elementów przestępstwa pospolitego.

Przykładowo sama kwalifikacja jako czyn wojskowy nie przesądza jeszcze wyniku. Inaczej będzie oceniane zwykłe niestawienie się po powołaniu, inaczej dezercja żołnierza, a jeszcze inaczej sytuacja, w której pojawiają się fałszywe dokumenty, przemoc, ukrywanie tożsamości, wykonanie prawomocnej kary albo inne okoliczności wykraczające poza sam obowiązek wojskowy.

Jakie dokumenty trzeba sprawdzić przed podjęciem decyzji?

Najważniejsze są dokumenty, nie ogólne obawy. Trzeba ustalić, czy osoba otrzymała wezwanie, kartę powołania, decyzję administracyjną, rozkaz, postanowienie o przedstawieniu zarzutów, informację o poszukiwaniu albo zawiadomienie z sądu. Istotne są także daty: doręczenia, wyznaczonego stawiennictwa, wyjazdu za granicę, choroby, rozpoczęcia pracy lub nauki oraz próby kontaktu z organem.

Jeżeli problem dotyczy ćwiczeń wojskowych, w praktyce należy rozważyć wniosek o zmianę terminu, odroczenie albo usprawiedliwienie nieobecności, zamiast ignorowania pisma. Osobno opisujemy zmianę terminu ćwiczeń wojskowych pracownika, bo w takich sprawach znaczenie mają zarówno dokumenty wojskowe, jak i sytuacja zawodowa.

Jeżeli dana osoba mieszka stale za granicą, warto zebrać dokumenty potwierdzające adres, rezydencję, pracę, naukę, leczenie, obowiązki rodzinne i dotychczasową korespondencję z organami. Nie trzeba od razu wysyłać emocjonalnego pisma o odmowie służby. Najpierw należy sprawdzić, na jakim etapie jest sprawa i czy istnieje realne postępowanie karne.

Co zrobić, jeśli przebywasz za granicą i boisz się wezwania?

Pierwszy krok to oddzielenie obawy od faktów. Jeżeli nikt nie doręczył wezwania ani powołania, zwykle trzeba sprawdzić status ewidencyjny, dane adresowe i ewentualne obowiązki wobec WCR. Jeżeli dokument już został doręczony, trzeba pilnie ustalić jego treść, termin i konsekwencje niestawienia się.

Drugi krok to ocena, czy istnieje usprawiedliwiona przeszkoda. Choroba, hospitalizacja, opieka nad członkiem rodziny, stały pobyt za granicą, praca, nauka albo brak realnej możliwości przyjazdu mogą mieć znaczenie, ale powinny być udokumentowane. Same deklaracje najczęściej nie wystarczają.

Trzeci krok to wybór formy działania. W zależności od sprawy może to być wniosek o zmianę terminu, wyjaśnienie, pełnomocnictwo, kontakt z WCR, obrona w postępowaniu karnym albo analiza, czy możliwa jest procedura związana ze sprzeciwem sumienia i służbą zastępczą. Sprzeciw sumienia nie polega jednak na biernym niestawieniu się bez wyjaśnień.

FAQ

Czy wyjazd za granicę chroni przed odpowiedzialnością za niestawienie się do wojska?

Nie. Pobyt za granicą nie znosi automatycznie obowiązków wojskowych. Może jednak mieć znaczenie przy doręczeniach, usprawiedliwieniu nieobecności, ocenie winy i praktycznych możliwościach prowadzenia postępowania.

Czy każde unikanie służby wojskowej jest dezercją?

Nie. Dezercja dotyczy żołnierza, który działa z zamiarem trwałego uchylenia się od służby. Osoba powołana, która jeszcze nie pełni służby i nie stawia się w terminie, może odpowiadać na innej podstawie, przede wszystkim z art. 144 Kodeksu karnego.

Czy za art. 144 Kodeksu karnego może być ENA?

Nie można tego wykluczyć tylko dlatego, że sprawa dotyczy obowiązku wojskowego. Art. 144 w typie podstawowym przewiduje karę do 3 lat pozbawienia wolności, więc próg ustawowego zagrożenia nie musi blokować ENA. Ostatecznie decyduje sąd, interes wymiaru sprawiedliwości i konkretne okoliczności sprawy.

Czy ekstradycja za przestępstwo wojskowe jest zawsze wyłączona?

Nie zawsze. Europejska konwencja o ekstradycji wyłącza wydanie za przestępstwa wojskowe, które nie są przestępstwami pospolitymi, ale znaczenie ma konkretna umowa, kwalifikacja czynu, prawo państwa wezwanego i ewentualne dodatkowe zarzuty.

Czy w czasie mobilizacji lub wojny odpowiedzialność jest surowsza?

Tak. Art. 687 ustawy o obronie Ojczyzny przewiduje za niezgłoszenie się do czynnej służby wojskowej w czasie mobilizacji lub wojny karę pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat. To zasadniczo inny poziom ryzyka niż typowa sprawa z czasu pokoju.

Co zrobić, gdy nie wiem, czy wydano wobec mnie ENA?

Najpierw trzeba ustalić, czy w Polsce istnieje postępowanie karne, list gończy, nakaz zatrzymania albo orzeczenie do wykonania. W praktyce bezpieczniej zrobić to przez obrońcę lub pełnomocnika niż samodzielnie kontaktować się z organami bez znajomości akt.

Czy sprzeciw sumienia wystarczy, żeby nie stawić się do służby?

Nie. Sprzeciw sumienia powinien być analizowany w odpowiedniej procedurze i na podstawie dokumentów. Samo niestawienie się po powołaniu bez wyjaśnień może zostać ocenione jako naruszenie obowiązku, a nie jako prawidłowe skorzystanie z uprawnienia.

Podstawy prawne i źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny — w szczególności art. 144, art. 338 i art. 339.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego — w szczególności przepisy o europejskim nakazie aresztowania, art. 607a i nast.
• Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny — w szczególności przepisy karne dotyczące czasu mobilizacji i wojny.
• Europejska konwencja o ekstradycji z dnia 13 grudnia 1957 r. — w szczególności art. 4 dotyczący przestępstw wojskowych.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.