DZSW a zwrot kosztów szkolenia i wyposażenia po przerwaniu służby

Dobrowolna zasadnicza służba wojskowa trwa do 12 miesięcy. Obejmuje szkolenie podstawowe w wymiarze do 28 dni, zakończone przysięgą wojskową, oraz szkolenie specjalistyczne połączone z wykonywaniem obowiązków na stanowisku służbowym, trwające do 11 miesięcy. W praktyce pytanie o koszty pojawia się najczęściej wtedy, gdy żołnierz chce odejść po kilku dniach, po przysiędze albo już w trakcie szkolenia specjalistycznego.

Trzeba rozdzielić trzy różne kwestie: koszt zwykłego szkolenia wojskowego, koszt dodatkowych kwalifikacji finansowanych na podstawie osobnej umowy oraz odpowiedzialność za mundur, sprzęt i inne mienie. Każda z nich ma inną podstawę prawną i wymaga innych dokumentów.

Na czym polega problem w DZSW

Najczęstsza obawa brzmi: skoro wojsko poniosło koszty zakwaterowania, umundurowania, wyżywienia, wynagrodzenia instruktorów i szkolenia, to czy osoba rezygnująca przed końcem służby musi te wydatki oddać? W odniesieniu do zwykłej DZSW odpowiedź co do zasady jest przecząca. Ustawa o obronie Ojczyzny pozwala przerwać służbę na wniosek żołnierza i nie łączy samego skorzystania z tego uprawnienia z ogólnym obowiązkiem zwrotu standardowych kosztów szkolenia.

Nie oznacza to jednak, że wcześniejsze zakończenie służby nigdy nie wywoła skutków finansowych. Osoba rekrutowana do DZSW mogła podpisać z szefem wojskowego centrum rekrutacji umowę dotyczącą nabycia określonych uprawnień lub kwalifikacji, na przykład kursu zawodowego albo egzaminu opłaconego ze środków wojska. Taka umowa powinna określać między innymi wysokość i sposób zwrotu kosztów w razie rezygnacji z ubiegania się o powołanie lub zakończenia służby przed upływem okresu, na jaki nastąpiło powołanie.

Osobną kwestią jest mienie. Żołnierz nie płaci za samo korzystanie z prawidłowo wydanego i rozliczonego wyposażenia. Może natomiast odpowiadać za rzeczy powierzone z obowiązkiem zwrotu lub wyliczenia się, jeżeli ich nie odda, utraci je albo uszkodzi wskutek zawinionego niewykonania obowiązków. Dlatego przed odejściem ważniejsze od ogólnego pytania o koszt munduru jest ustalenie, co dokładnie widnieje w dokumentach wydania i zwrotu.

Kiedy można przerwać lub zakończyć służbę

Zgodnie z art. 146 ustawy o obronie Ojczyzny dobrowolna zasadnicza służba wojskowa może zostać przerwana w każdym czasie z uwagi na potrzeby Sił Zbrojnych albo na wniosek osoby odbywającej służbę. Ustawa nie przewiduje okresu wypowiedzenia porównywalnego z umową o pracę. Nie należy jednak po prostu opuszczać jednostki, ponieważ do czasu formalnego zwolnienia żołnierz pozostaje w służbie i podlega obowiązkom służbowym.

Wniosek najlepiej złożyć pisemnie, drogą służbową, do dowódcy jednostki wojskowej. W piśmie warto wskazać podstawę prawną, jednoznacznie zażądać przerwania DZSW, podać oczekiwany termin oraz krótko opisać przyczynę. Uzasadnienie nie jest w art. 146 wskazane jako warunek samego prawa do złożenia wniosku, ale może ułatwić sprawne przeprowadzenie czynności, zwłaszcza gdy powodem są problemy zdrowotne, rodzinne, zawodowe lub związane z nauką.

Osoba, która ukończyła szkolenie podstawowe, może na swój wniosek zostać przeniesiona do aktywnej rezerwy albo terytorialnej służby wojskowej. Jeżeli takiego wniosku nie złoży, jest przenoszona do pasywnej rezerwy. Osoba, która nie ukończyła szkolenia podstawowego, nie złożyła przysięgi albo nie zrealizowała wymaganego programu kształcenia, jest zwalniana z DZSW i przenoszona do pasywnej rezerwy.

Po ukończeniu wyłącznie szkolenia podstawowego można w ciągu 3 lat od przeniesienia do aktywnej albo pasywnej rezerwy złożyć wniosek o ponowne powołanie do DZSW w celu kontynuowania szkolenia specjalistycznego. Uwzględnienie takiego wniosku zależy jednak od potrzeb Sił Zbrojnych, dlatego wcześniejszego odejścia nie należy traktować jako gwarancji powrotu w dowolnym terminie.

Po przeniesieniu do rezerwy mogą pojawić się odrębne pytania o kolejne wezwania, kategorię zdolności i wiek. Problemy te opisuje szerzej artykuł rezerwista po 50 roku życia.

Skutki finansowe i dokumenty

Czy trzeba zwracać koszt zwykłego szkolenia

Samo przerwanie zwykłej DZSW na podstawie art. 146 nie tworzy ogólnego obowiązku zwrotu wydatków poniesionych przez wojsko na szkolenie podstawowe, szkolenie specjalistyczne, zakwaterowanie, wyżywienie czy standardową obsługę służby. Jeżeli jednostka żąda zapłaty określonej jako koszt szkolenia, powinna wskazać konkretną podstawę prawną albo umowną, a także wyjaśnić sposób obliczenia kwoty.

Umowa o kwalifikacje lub uprawnienia

Najważniejszym wyjątkiem jest umowa zawarta na podstawie art. 80 ust. 3 ustawy o obronie Ojczyzny. Dotyczy ona uprawnień lub kwalifikacji szczególnie przydatnych w Siłach Zbrojnych, nabywanych przed powołaniem albo w trakcie służby. Umowa powinna wskazywać rodzaj kwalifikacji, sposób i czas ich zdobycia, koszty pokrywane przez wojsko oraz wysokość i sposób ich zwrotu w razie rezygnacji lub wcześniejszego zakończenia służby.

Przed złożeniem wniosku o przerwanie DZSW trzeba sprawdzić nie tylko kartę powołania, lecz także wszystkie podpisane dokumenty rekrutacyjne. Nazwa dokumentu może być mniej istotna niż jego treść. Jeżeli zawiera zobowiązanie do zwrotu kosztu kursu, egzaminu, prawa jazdy, uprawnienia operatora albo innej kwalifikacji, należy ustalić, czy wskazany w umowie przypadek zwrotu rzeczywiście nastąpił i czy wyliczenie odpowiada jej postanowieniom.

Zwrot i rozliczenie wyposażenia

Wyposażenie wydane żołnierzowi powinno zostać rozliczone przy zwolnieniu ze służby zgodnie z dokumentacją magazynową i zasadami obowiązującymi w jednostce. Odpowiedzialność nie wynika z samego faktu otrzymania munduru lub sprzętu, lecz z powstania szkody w mieniu Skarbu Państwa albo z braku rozliczenia mienia powierzonego z obowiązkiem zwrotu lub wyliczenia się.

W przypadku szkody nieumyślnej odszkodowanie co do zasady odpowiada rzeczywistej stracie, lecz nie może przekroczyć trzymiesięcznego uposażenia żołnierza. Przy szkodzie umyślnej obowiązek naprawienia szkody obejmuje pełną wysokość. Jednostka powinna wykazać okoliczności uzasadniające odpowiedzialność oraz wysokość szkody. Żołnierz może uwolnić się od odpowiedzialności za mienie powierzone, jeżeli wykaże, że szkoda powstała z przyczyn od niego niezależnych, na przykład wskutek braku warunków do właściwego zabezpieczenia rzeczy.

Po stwierdzeniu szkody właściwy organ jednostki wzywa żołnierza do dobrowolnej zapłaty albo do złożenia pisemnego zobowiązania. Nie należy podpisywać takiego dokumentu bez sprawdzenia wykazu rzeczy, daty i sposobu ich powierzenia, protokołu szkody, stopnia zużycia, wartości przyjętej do rozliczenia oraz wyjaśnienia, dlaczego odpowiedzialność przypisano właśnie tej osobie.

Jeżeli należność dotyczy szkody w mieniu, żołnierz może złożyć wniosek o umorzenie całości lub części odszkodowania, odroczenie terminu albo rozłożenie spłaty na raty. Ustawa uzależnia taką ulgę od szczególnej sytuacji materialnej lub rodzinnej oraz interesu poszkodowanej jednostki. Spory dotyczące odpowiedzialności majątkowej żołnierzy rozpoznają sądy pracy oraz sądy pracy i ubezpieczeń społecznych.

Inaczej może wyglądać spór wynikający z umowy o kwalifikacje. Nie należy z góry zakładać, że każda kwota jest ustalana decyzją administracyjną i że zawsze przysługuje standardowe odwołanie w terminie 14 dni. Najpierw trzeba ustalić, czy podstawą żądania jest umowa, odpowiedzialność majątkowa, rozliczenie uposażenia czy inny dokument.

Relacja do pracy, nauki i zdrowia

Praca i powrót do pracodawcy

Pracownikowi odbywającemu szkolenie w ramach DZSW udziela się urlopu bezpłatnego na czas szkolenia. Ustawa przewiduje również ochronę stosunku pracy od dnia poinformowania pracodawcy o terminie rozpoczęcia szkolenia podstawowego do jego zakończenia, w okresie szkolenia specjalistycznego oraz przez 12 miesięcy po jego zakończeniu, z ustawowymi wyjątkami dotyczącymi między innymi określonych umów terminowych, rozwiązania z winy pracownika, upadłości, likwidacji i zwolnień grupowych.

Przerwanie DZSW nie rozwiązuje automatycznie umowy o pracę. Po otrzymaniu dokumentu zwolnienia warto niezwłocznie poinformować pracodawcę o dacie zakończenia szkolenia i uzgodnić powrót. Jeżeli przed powołaniem złożono wypowiedzenie albo pracodawca podjął działania zmierzające do rozwiązania umowy, znaczenie mają dokładne daty i rodzaj umowy. Szersze omówienie zawiera artykuł powołanie a praca.

Nauka i studia

Osoba ucząca się powinna odróżnić zwykłą DZSW od kształcenia kandydata do zawodowej służby wojskowej w uczelni wojskowej. W tym drugim przypadku wcześniejsze zakończenie kształcenia może być powiązane z odrębnymi dokumentami, regulaminem studiów i zobowiązaniami finansowymi. Dlatego student uczelni wojskowej nie powinien opierać oceny wyłącznie na zasadach dotyczących standardowej 28-dniowej i 11-miesięcznej DZSW.

Ustawa przewiduje szczególne gwarancje dla studentów i uczniów ochotniczo zgłaszających się do obowiązkowej zasadniczej służby wojskowej, ale nie należy automatycznie przenosić wszystkich tych regulacji na każdą formę DZSW. W przypadku cywilnej szkoły lub uczelni trzeba sprawdzić regulamin urlopów, zasady wznowienia nauki i indywidualne decyzje dziekana albo dyrektora. Dokument o zwolnieniu ze służby może być potrzebny do ustalenia terminu powrotu.

Zdrowie i zwolnienie lekarskie

Choroba lub uraz nie powodują automatycznie powstania obowiązku zwrotu kosztów szkolenia. Należy jednak zgłosić problem zgodnie z procedurami wojskowymi, korzystać z pomocy medycznej i gromadzić dokumentację. Jeżeli stan zdrowia uniemożliwia dalszą służbę, znaczenie może mieć ocena wojskowej komisji lekarskiej oraz formalna podstawa zwolnienia.

Samowolne opuszczenie jednostki pod pretekstem choroby jest czymś innym niż prawidłowo udokumentowana niezdolność do zajęć lub wniosek o przerwanie służby. Praktyczne zasady dotyczące zwolnienia lekarskiego opisuje osobny artykuł L4 w DZSW.

FAQ

Czy mogę zrezygnować z DZSW w dowolnym momencie?

Możesz złożyć wniosek o przerwanie DZSW w każdym czasie. Do momentu formalnego zwolnienia nadal pełnisz służbę, dlatego nie wolno samowolnie opuścić jednostki.

Czy po rezygnacji muszę zapłacić za 28-dniowe szkolenie podstawowe?

Co do zasady nie ma ogólnego ustawowego obowiązku zwrotu standardowych kosztów szkolenia podstawowego tylko dlatego, że służba została przerwana. Należność może jednak wynikać z odrębnej umowy albo z odpowiedzialności za mienie.

Czy wojsko może żądać zwrotu kosztu kursu lub prawa jazdy?

Tak, jeżeli kurs lub uprawnienie były finansowane na podstawie umowy przewidującej wysokość i sposób zwrotu kosztów w razie wcześniejszego zakończenia służby. Trzeba sprawdzić treść umowy i faktyczne wyliczenie.

Czy muszę oddać cały mundur i wyposażenie?

Zakres zwrotu zależy od rodzaju wydanych rzeczy i dokumentacji obowiązującej w jednostce. Należy uzyskać wykaz rzeczy podlegających rozliczeniu i pisemne potwierdzenie ich zdania.

Co zrobić, gdy nie zgadzam się z wyceną brakującego sprzętu?

Poproś o dokument powierzenia, protokół szkody, sposób ustalenia wartości oraz podstawę przypisania winy. Nie podpisuj uznania długu, dopóki nie zweryfikujesz dokumentów i kwoty.

Czy należność za uszkodzone mienie można rozłożyć na raty?

Tak. Na wniosek żołnierza właściwy organ wojskowy może odroczyć spłatę, rozłożyć ją na raty, a w określonych sytuacjach umorzyć należność w całości lub części. Trzeba wykazać szczególną sytuację materialną lub rodzinną.

Czy choroba zwalnia z obowiązku zapłaty?

Choroba sama w sobie nie tworzy obowiązku zwrotu kosztów zwykłego szkolenia. Może mieć natomiast znaczenie dla formalnej podstawy zwolnienia, oceny dalszej zdolności do służby oraz oceny odpowiedzialności, dlatego należy ją prawidłowo udokumentować.

Czy po przerwaniu DZSW mogę wrócić do szkolenia?

Jeżeli ukończyłeś szkolenie podstawowe i zostałeś przeniesiony do aktywnej albo pasywnej rezerwy, możesz w ciągu 3 lat złożyć wniosek o kontynuowanie DZSW przez szkolenie specjalistyczne. Przyjęcie zależy od potrzeb Sił Zbrojnych.

Podsumowanie

Przed przerwaniem DZSW należy ustalić, czy poza zwykłym powołaniem podpisano umowę o finansowanie kwalifikacji oraz dokładnie rozliczyć wydane mienie. Samo wcześniejsze zakończenie standardowej służby nie oznacza automatycznego zwrotu kosztów szkolenia, lecz osobna umowa, brak sprzętu albo zawiniona szkoda mogą prowadzić do konkretnego roszczenia.

Najbezpieczniej złożyć pisemny wniosek drogą służbową, odebrać dokument potwierdzający zwolnienie, zwrócić wyposażenie za pokwitowaniem i zachować kopie wszystkich dokumentów. W razie wezwania do zapłaty najpierw trzeba ustalić jego podstawę, a dopiero później decydować o zapłacie, negocjacjach, wniosku o raty albo zakwestionowaniu roszczenia.

Źródła

• Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, tekst jednolity: Dz.U. z 2025 r. poz. 825 ze zmianami, w szczególności art. 80 ust. 3, art. 143–151, art. 304 oraz art. 491–507.